Czechy
Najważniejsze USTAWY I POLITYKI PRZECIWDZIAŁANIA ANTYSEMITYZMOWI I ANTYCYGANIZMOWI W CZECHACH
Rekompensaty dla ofiar prześladowań nazistowskich (1996–1998)
Polityka ta była realizowana przez Czesko-Niemiecki Fundusz Przyszłości, finansowany ze środków rządów Czech i Niemiec. W jej ramach przeznaczono 45 mln euro na wsparcie ofiar prześladowań narodowosocjalistycznych, realizowane we współpracy z partnerami krajowymi i międzynarodowymi, w tym z niemiecką Fundacją „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” (EVZ). Inicjatywa ta jest uznawana za model możliwy do przeniesienia na inne konteksty związane z wojną, prześladowaniami lub masową przemocą.
Strategia zwalczania ekstremizmu (2009)
Strategia Republiki Czeskiej na rzecz zwalczania ekstremizmu jest wdrażana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych we współpracy z innymi podmiotami. Jej celem jest przeciwdziałanie zagrożeniom poprzez wzmacnianie odporności demokracji, zwiększanie ogólnej świadomości, wspieranie współpracy oraz włączanie konsultacji eksperckich do procesu decyzyjnego. Strategia kładzie nacisk na edukację, komunikację i ukierunkowane sankcje wobec przestępczej działalności ekstremistycznej.
Polityka pamięci o romskim Holokauście (2009)
Polityka ta koncentrowała się na upamiętnieniu Romów i Sinti jako ofiar Holokaustu poprzez rewitalizację terenu dawnego obozu koncentracyjnego w Letech koło Písku, który w latach 70. XX wieku został zabudowany fermą trzody chlewnej. Inicjatywa, wspierana przez rządy Czech i Norwegii, Muzeum Kultury Romskiej, aktywistów oraz organizacje społeczeństwa obywatelskiego, przeciwdziałała antycyganizmowi i negowaniu ludobójstwa poprzez przywrócenie temu miejscu jego funkcji pamięci oraz przeznaczenie 1,5 mln euro na utworzenie przestrzeni upamiętniającej i edukacyjnej.
Inicjatywa ustanowienia Dnia Pamięci Ofiar Zagłady Obozu Rodzinnego z Terezina w Auschwitz-Birkenau (2017)
Stworzona przez czeskich polityków i organizacje pamięci inicjatywa ustanowiła w Republice Czeskiej narodowy Dzień Pamięci upamiętniający 3 792 żydowskie ofiary likwidacji obozu rodzinnego z Terezina w Auschwitz-Birkenau w marcu 1944 r. Inicjatywa zaowocowała warsztatami edukacyjnymi, programami uniwersyteckimi oraz wydarzeniami kulturalnymi i politycznymi, w tym „Koncertem dla 3792 gwiazd Terezina”.
DOBRE PRAKTYKI SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO W PRZECIWDZIAŁANIU ANTYSEMITYZMOWI I ANTYCYGANIZMOWI
Czeskie organizacje i inicjatywy koncentrują się na edukacji jako dobrej praktyce. Szczególnie dwa objazdowe, teatralne i kulturalno-edukacyjne programy, Pociąg Arnošta Lustiga (2012–2016) oraz Pociąg Lemkina (od 2023 r.), opowiadają historie ofiar Holokaustu. Pierwszy z nich uhonorował pisarza Arnošta Lustiga poprzez przedstawienia teatralne, wystawy i działania edukacyjne w 35 miastach w Czechach, Polsce i na Słowacji, angażując ponad 35 000 odwiedzających w naukę o Holokauście i zagrożeniach związanych z antysemityzmem. Inicjatywa Pociąg Lemkina przeciwdziała rosnącej nienawiści, rasizmowi, antysemityzmowi i ideologiom ekstremistycznym, ucząc społeczeństwo historii przemocy, ludobójstwa i ich zapobiegania. Do 2025 r. w programach Pociągu Lemkina uczestniczyło ponad 25 000 osób w różnym wieku w 33 miastach Republiki Czeskiej.
W tym kontekście krajowym za dobrą praktykę uznaje się także upamiętnianie. Muzeum Kultury Romskiej, instytucja powołana do dokumentowania, zachowywania i promowania historii oraz kultury społeczności romskiej w Republice Czeskiej, sprawuje opiekę nad obszernymi zbiorami o wartości kulturalnej i historycznej, administruje kluczowymi miejscami pamięci romskiego Holokaustu, takimi jak Lety u Písku i Hodonín u Kunštátu, oraz prowadzi edukację publiczną poprzez wystawy, badania i programy kulturalne.
MONITORING I EWALUACJA POLITYK ORAZ INICJATYW
Polityki ocenia się na podstawie wymiernych rezultatów jakościowych i ilościowych, które odzwierciedlają realizację ich celów. Obejmuje to takie wskaźniki, jak łączna liczba beneficjentów objętych działaniami, stopień poprawy osiągany w czasie oraz poziom świadomości społecznej po kontakcie z daną inicjatywą. Ewaluacja uwzględnia również szerszy wpływ polityk, w tym spadek liczby aresztowań i wyroków związanych z dyskryminacją oraz ocenę funkcjonowania instytucji. Informacje zwrotne pochodzą z ocen wewnętrznych, wyników postępowań prawnych, a także z obserwowanego wykorzystania i skuteczności inicjatyw w praktyce. Opisane dobre praktyki podlegają podobnym procesom raportowania i ewaluacji, przy czym stosowane są różnorodne wskaźniki, takie jak zainteresowanie mediów, innowacyjność instytucjonalna oraz poziom wsparcia społecznego i państwowego.
Ocena skuteczności polityk i programów
Ewaluacje czeskich programów wykazały, że miały one pozytywny wpływ na przeciwdziałanie antysemityzmowi i antycyganizmowi w Republice Czeskiej. Strategia zwalczania ekstremizmu wzmocniła działania przeciwko grupom antyromskim i ograniczyła ich możliwości, doprowadzając do delegalizacji Partii Robotniczej i jej Korpusów Ochronnych. Wskazuje się również, że przyczyniła się do skutecznego śledztwa w sprawie ataków, w tym podpalenia w Vítkovie. Holokauście przyniosła znaczące rezultaty w zakresie zachowania i upowszechniania świadectw dotyczących Zagłady Romów, a także uzyskała pozytywne oceny w ramach mechanizmów monitoringu i ewaluacji Funduszy EOG i Funduszy Norweskich. Program rekompensat skutecznie doprowadził do wypłaty odszkodowań o łącznej wartości 8 mld CZK. Z kolei skuteczność inicjatywy upamiętniającej znajduje potwierdzenie zarówno w jej formalnym umocowaniu w czeskim porządku prawnym, jak i w corocznych obchodach poświęconych pamięci ofiar romskiego Holokaustu.