Antysemityzm

Stowarzyszenie Haver wspiera dialog między młodzieżą żydowską i nieżydowską na Węgrzech, wykorzystując metody edukacji nieformalnej oraz warsztaty prowadzone przez przeszkolonych edukatorów rówieśniczych. Działalność organizacji koncentruje się na przełamywaniu antysemickich stereotypów, tworzeniu bezpiecznej przestrzeni do otwartej dyskusji i zadawania pytań oraz zwiększaniu wiedzy o żydowskiej tożsamości, kulturze i współczesnym życiu społeczności żydowskiej w środowisku szkolnym.

Pomimo sporadycznie odnotowywanych incydentów o charakterze fizycznym, takich jak akty wandalizmu wymierzone w cmentarze i obiekty należące do społeczności żydowskiej czy przypadki nękania osób pochodzenia żydowskiego, Węgry są powszechnie uznawane za kraj stosunkowo bezpieczny dla Żydów. Znacznie częściej występują jednak przejawy antysemityzmu o charakterze werbalnym i symbolicznym. Mowa nienawiści przybiera przede wszystkim formę zakodowanych przekazów rozpowszechnianych w internecie, obejmujących między innymi groźby kierowane pod adresem organizacji żydowskich oraz wypowiedzi części aktorów politycznych wykorzystujących aluzje, teorie spiskowe i retorykę odwołującą się do antysemickich stereotypów. W ostatnich latach narracje antysemickie uległy wzmocnieniu wskutek rozpowszechniania dezinformacji w przestrzeni cyfrowej oraz postępującej polaryzacji debaty publicznej, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii migracji, międzynarodowych finansów i liberalizmu kulturowego. Badania Fundacji Działania i Ochrony wskazują, że ponad jedna piąta społeczeństwa węgierskiego nadal deklaruje postawy o charakterze antysemickim, co stanowi jeden z najwyższych odsetków wśród państw Unii Europejskiej. Wyniki te pokazują, że pomimo obowiązywania formalnych gwarancji prawnych oraz relatywnie wysokiego poziomu bezpieczeństwa fizycznego społeczności żydowskiej uprzedzenia antysemickie pozostają istotnym wyzwaniem społecznym.

Od prześladowań do manipulacji: ciągłość historyczna

Nowoczesny antysemityzm na Węgrzech ma głębokie korzenie, sięgające drugiej połowy XIX wieku. Ich kulminacją był Holokaust – największa katastrofa w dziejach węgierskich Żydów. W chwili wybuchu II wojny światowej Węgry zamieszkiwała jedna z największych i najlepiej zintegrowanych społeczności żydowskich w Europie Środkowej. Liczyła około 825 000 osób, wliczając konwertytów i osoby mieszanego pochodzenia.

Pod rządami autorytarnego regenta Miklósa Horthyego, sprzymierzonego z nazistowskimi Niemcami, od 1938 r. wprowadzano tzw. ustawy żydowskie, które definiowały Żydów na podstawie pochodzenia rasowego oraz wykluczały ich ze służby publicznej i wielu kluczowych zawodów. W marcu 1944 r. po rozpoczęciu okupacji niemieckiej oraz przejęciu władzy przez kolaboracyjną Partię Strzałokrzyżowców prześladowania gwałtownie się nasiliły. W ciągu zaledwie ośmiu tygodni ponad 400 000 węgierskich Żydów deportowano do Auschwitz-Birkenau, a tysiące osób zostało rozstrzelanych nad brzegami Dunaju w Budapeszcie. Do końca wojny zamordowano około 565 000 Żydów, czyli niemal trzy czwarte przedwojennej społeczności żydowskiej na Węgrzech.

Po 1945 r., a zwłaszcza po konsolidacji władzy komunistycznej w 1949 r., życie żydowskie weszło w paradoksalny okres jednoczesnej ochrony i marginalizacji. Z jednej strony państwo zwalczało jawny antysemityzm, z drugiej zlikwidowało żydowską autonomię polityczną i kulturalną. Publiczna debata o pamięci Holokaustu była marginalizowana, restytucja mienia pozostawała ograniczona, a ocaleni często spotykali się z milczącą niechęcią społeczeństwa pragnącego zapomnieć o wojennej przeszłości.

Rewolucja węgierska z 1956 r. na krótko otworzyła przestrzeń publiczną, jednak po jej stłumieniu przez wojska radzieckie represyjność systemu ponownie się nasiliła. Państwo dopuszczało ograniczoną działalność religijną, lecz synagogi stopniowo pustoszały, gdy młodsze pokolenia ulegały sekularyzacji lub emigrowały, zwłaszcza po 1956 r. oraz ponownie w latach siedemdziesiątych. Za rządów Jánosa Kádára Węgry stały się jednym z bardziej liberalnych państw bloku wschodniego, co umożliwiło częściowe odrodzenie życia żydowskiego. Jednocześnie wojna sześciodniowa z 1967 r. oraz późniejsza, zgodna z linią Związku Radzieckiego, retoryka antysyjonistyczna ponownie wzmocniły podejrzliwość wobec żydowskich intelektualistów i działaczy wspólnotowych.

Powrót wypartego

Demokratyzacja po 1989 r. stworzyła warunki do odbudowy życia żydowskiego, ale jednocześnie umożliwiła ponowne pojawienie się narracji skrajnie nacjonalistycznych i antysemickich. Partie skrajnej prawicy, takie jak MIÉP, następnie Jobbik, a później Mi Hazánk Mozgalom, wraz z mediami i organizacjami związanymi ze środowiskami nacjonalistycznymi, popularyzowały antysemickie narracje, szczególnie podczas kryzysu finansowego z lat 2008–2010 oraz debat dotyczących migracji po 2015 r. Również rządowe kampanie antyimigracyjne wykorzystywały elementy retoryki opartej na teoriach spiskowych, często zawierające zakodowane odniesienia o charakterze antysemickim. W pierwszej połowie drugiej dekady XXI wieku publiczne upamiętnianie postaci związanych z polityką antysemicką okresu wojny, takich jak regent Horthy, oraz próby relatywizowania odpowiedzialności Węgier za Holokaust wywoływały zaniepokojenie społeczności międzynarodowej.

Pomimo prawnej ochrony wspólnot religijnych współczesny antysemityzm na Węgrzech przejawia się przede wszystkim w ukrytych formach uprzedzeń oraz mechanizmach wykluczania. Organizacje żydowskie, edukatorzy i instytucje pamięci, takie jak Centrum Pamięci Holokaustu w Budapeszcie, nadal działają na rzecz ochrony prawdy historycznej i przeciwdziałania próbom zniekształcania oraz relatywizowania historii. Doświadczenie Węgier pokazuje, że antysemityzm nie stanowi jedynie reliktu przeszłości, lecz pozostaje powracającym wyzwaniem dla demokracji i społeczeństwa obywatelskiego.

POZNAJ HISTORIĘ ANTYSEMITYZMU NA WĘGRZECH

2004 – 2024

PRZYSTĄPIENIE I CZŁONKOSTWO W UNII EUROPEJSKIEJ

W latach 2004–2024 antysemityzm na Węgrzech rozwijał się w coraz bardziej spolaryzowanym środowisku politycznym, kształtowanym przez nacjonalizm, politykę pamięci oraz przenikanie dyskursu skrajnej prawicy do głównego nurtu debaty publicznej. Przystąpienie Węgier do Unii Europejskiej w 2004 r. wzmocniło zobowiązania państwa do przeciwdziałania mowie nienawiści i dyskryminacji, jednak egzekwowanie tych przepisów pozostawało niespójne, co sprzyjało dalszemu rozpowszechnianiu narracji antysemickich.

Okres ten przyniósł wzrost znaczenia i konsolidację ugrupowań radykalnej prawicy – od Jobbiku i powiązanych z nim organizacji, takich jak paramilitarna Gwardia Węgierska, po Ruch Mi Hazánk – których retoryka normalizowała teorie spiskowe dotyczące „obcych wpływów”, „globalnych elit” oraz podwójnej lojalności. Narracje te były dodatkowo wzmacniane przez skrajnie prawicowe media, w tym działający na serwerach w Stanach Zjednoczonych portal Kuruc.info, który przez lata bezkarnie rozpowszechniał treści antysemickie.

Jednocześnie kolejne rządy coraz częściej instrumentalizowały pamięć historyczną. Dotyczyło to zwłaszcza zapisów Ustawy Zasadniczej z 2011 r., zgodnie z którymi Węgry „utraciły suwerenność” w marcu 1944 r., oraz budowy Pomnika Ofiar Okupacji Niemieckiej w 2014 r. Oba działania spotkały się z krytyką jako próby ograniczania odpowiedzialności państwa węgierskiego i części społeczeństwa za współudział w Zagładzie.

Przez całe dwudziestolecie dochodziło do incydentów antysemickich, obejmujących napaści, akty wandalizmu, profanacje cmentarzy oraz publiczne nękanie osób pochodzenia żydowskiego. Reakcje organów ścigania często oceniano jako niewystarczające, podobnie jak skuteczność postępowań prawnych. Głośne kontrowersje, takie jak projekt Domu Losów oraz kampania przeciwko George’owi Sorosowi z 2017 r., pogłębiały społeczne obawy, ponieważ odwoływały się do utrwalonych stereotypów antysemickich.

Społeczeństwo obywatelskie i organizacje żydowskie konsekwentnie przeciwstawiały się tym zjawiskom – od protestów ruchu Żywy Pomnik po działania prawne mające przeciwdziałać bezkarności przestępstw z nienawiści. Przyjęcie przez rząd Narodowej Strategii Przeciwdziałania Antysemityzmowi w 2024 r. stanowiło istotny krok formalny, jednak nie zlikwidowało narastającej rozbieżności między obowiązującymi gwarancjami prawnymi a utrzymującą się normalizacją retoryki antysemickiej w polityce, mediach i przestrzeni publicznej.

Source: Wikimedia Commons – Szilas, “Monument to the Victims of the German Occupation (9)”, Budapest, 22 July 2014. Public domain.

1989 – 2004

DEMOKRATYZACJA I TRANSFORMACJA

W latach 1989–2004 antysemityzm w postkomunistycznych Węgrzech powrócił w nowych, często otwarcie manifestowanych formach, kształtowanych przez transformację ustrojową, trudności gospodarcze oraz wzrost znaczenia radykalnej prawicy. Wraz z budową instytucji demokratycznych środowiska skrajnie prawicowe coraz częściej wykorzystywały narracje antysemickie do interpretowania skutków liberalizacji gospodarki, prywatyzacji oraz rozpadu socjalistycznego systemu opieki społecznej.

Pisarze i politycy, tacy jak István Csurka, wprowadzali do debaty publicznej teorie spiskowe dotyczące rzekomych „żydowskich wpływów”, natomiast spory o tożsamość narodową podsycały dyskusje dotyczące wojennej przeszłości Węgier. Ponowny pochówek Miklósa Horthyego w 1993 r. oraz nasilające się próby rehabilitacji międzywojennego nacjonalizmu stworzyły klimat sprzyjający zniekształcaniu historii Holokaustu i rewizjonizmowi historycznemu.

W tym samym okresie ugrupowania ekstremistyczne i rodzące się partie skrajnej prawicy przekładały narracje na działania polityczne i mobilizację społeczną. W 1998 r. Węgierska Partia Sprawiedliwości i Życia (węg. Magyar Igazság és Élet Pártja – MIÉP) weszła do parlamentu z programem zawierającym otwarcie antysemickie treści. Grupy skinheadowskie i organizacje nacjonalistyczne organizowały ataki i akty wandalizmu wymierzone w synagogi oraz prowokacyjne obchody tzw. Dnia Honoru, upamiętniającego niemieckich obrońców Budapesztu z 1945 r. Powstanie partii Jobbik w 2003 r. dodatkowo umocniło obecność skrajnie prawicowego dyskursu w życiu politycznym.

Chociaż państwo podejmowało działania na rzecz rozliczenia z przeszłością – między innymi poprzez ustawę odszkodowawczą z 1997 r. oraz utworzenie Centrum Pamięci Holokaustu przy ulicy Páva – skuteczność egzekwowania prawa pozostawała ograniczona. W momencie przystąpienia Węgier do Unii Europejskiej w 2004 r. antysemityzm był już trwale obecny w części kultury politycznej, dyskursu medialnego i opinii publicznej, ujawniając słabość demokratycznej transformacji w konfrontacji z historycznymi uprzedzeniami.

1945 – 1989

AUTORYTARYZM

Po Holokauście antysemityzm na Węgrzech nie zanikł, lecz dostosował się do nowych realiów politycznych i społecznych. Pierwsze lata powojenne naznaczone były traumą, dezorganizacją życia społecznego oraz głębokim kryzysem gospodarczym, co sprzyjało odradzaniu się przedwojennych uprzedzeń. W 1946 r. po kraju rozprzestrzeniły się pogłoski o rzekomych mordach rytualnych, prowadząc do aktów przemocy wobec ludności żydowskiej zarówno w Budapeszcie, jak i w mniejszych miejscowościach. Wydarzenia te ukazały trwałość antysemickich mitów oraz ich zdolność do mobilizowania przemocy nawet bezpośrednio po doświadczeniu Zagłady.

Powracający z obozów koncentracyjnych i miejsc ukrycia Żydzi często napotykali opór podczas prób odzyskania swoich domów i majątku, a pogromy w Kunmadaras, Miskolcu i Szolnoku doprowadziły do śmiertelnych ataków na członków społeczności żydowskiej. Chociaż część sprawców została osądzona, a ustawa XXV z 1946 r. formalnie potępiła prześladowania węgierskich Żydów, proces restytucji mienia pozostawał ograniczony i w wielu przypadkach nieskuteczny. We wczesnym okresie rządów komunistycznych Żydzi byli jednocześnie przedstawiani jako „spekulanci”, a zarazem obarczani zbiorową odpowiedzialnością za ustanowienie nowego systemu politycznego, co sprzyjało odradzaniu się mitu „żydobolszewizmu”, szczególnie widocznego podczas rewolucji węgierskiej z 1956 r.

Od końca lat czterdziestych XX wieku antysemityzm przybrał nowe formy związane z polityką państwa komunistycznego. Wzorowane na Związku Radzieckim kampanie antysyjonistyczne były wymierzone w instytucje żydowskie, natomiast działalność tajnej policji (ÁVH) oraz procesy pokazowe prowadziły do wzmożonej kontroli życia religijnego i społecznego społeczności żydowskiej. Chociaż wraz z konsolidacją systemu komunistycznego skala przemocy fizycznej zmniejszyła się, stereotypy antysemickie nadal funkcjonowały w retoryce politycznej i dyskursie społecznym.

W latach osiemdziesiątych pogłębiający się kryzys gospodarczy oraz radykalizacja części młodzieży stworzyły warunki do rozwoju środowisk skrajnie prawicowych, w tym rodzącego się ruchu skinheadowskiego, którego ideologia otwarcie odwoływała się do nacjonalizmu i postaw antysemickich. U schyłku komunizmu antysemickie narracje ponownie zaczęły pojawiać się w debacie publicznej. Politycy i intelektualiści, tacy jak István Csurka i Sándor Csoóri, odwoływali się do motywów rzekomej dominacji Żydów w życiu politycznym i gospodarczym oraz kwestionowali ich przynależność do wspólnoty narodowej. Zjawisko to pokazało, że antysemityzm nie był wyłącznie dziedzictwem okresu międzywojennego ani komunizmu, lecz pozostał trwałym elementem krajobrazu społeczno-politycznego Węgier również w okresie transformacji ustrojowej.

1939 – 1945

WOJNA I LUDOBÓJSTWO

W latach 1939–1945 antysemityzm na Węgrzech przeszedł drogę od dyskryminacji do systematycznej próby unicestwienia społeczności żydowskiej. Proces ten rozpoczął się od zaostrzania ograniczeń prawnych – wprowadzania limitów zatrudnienia, definicji rasowych oraz wykluczania Żydów z życia publicznego. W krótkim czasie ukształtował się system, którego celem było całkowite wymazanie żydowskiej obecności z życia społecznego i gospodarczego. Żydzi stopniowo tracili prawa, źródła utrzymania i godność. Konfiskowano ich majątek, wykluczano z wykonywania wielu zawodów, a instytucje religijne poddawano systematycznej degradacji. Bataliony pracy przymusowej odrywały mężów, ojców i synów od rodzin. Poddawano ich głodowi i przemocy oraz wysyłano na front wschodni. Codzienne życie, możliwość przemieszczania się, kontakty społeczne, a nawet szanse na przetrwanie były podporządkowane rozporządzeniom rasowym, które czyniły z Żydów obcych we własnym kraju. W miarę zacieśniania sojuszu Węgier z nazistowskimi Niemcami wrogość wobec ludności żydowskiej stawała się coraz bardziej jawna, a pogłoski o nadchodzącej katastrofie docierały do społeczności żydowskich jeszcze przed rozpoczęciem masowych deportacji.

W marcu 1944 r. atmosfera narastającego zagrożenia przekształciła się w otwarty terror. Żydów wypędzano z domów, zmuszano do noszenia żółtych gwiazd, zamykano w przepełnionych gettach i w ciągu kilku tygodni całkowicie izolowano od reszty społeczeństwa. Deportacje do Auschwitz-Birkenau przebiegały z ogromną szybkością, rozdzielając rodziny w ciągu kilku godzin od przybycia na miejsce. Osoby, które pozostały w Budapeszcie, doświadczały brutalności członków Partii Strzałokrzyżowców – publicznych egzekucji, głodu w getcie oraz masakr dokonywanych w szpitalach i sierocińcach. Przetrwanie często zależało od ukrywania się, posługiwania się fałszywymi dokumentami lub pomocy dyplomatów i osób ratujących Żydów. Aparat państwa aktywnie uczestniczył w ich prześladowaniu i zagładzie. Do końca wojny antysemityzm doprowadził do niemal całkowitego zniszczenia świata żydowskiego na Węgrzech, czyniąc kraj jednym z najtragiczniejszych miejsc Holokaustu w Europie.

POZNAJ PEŁNĄ HISTORIĘ

Zapoznaj się z kluczowymi wydarzeniami, które ukształtowały antysemityzm i antycyganizm na Węgrzech.

Zobacz węgierską oś czasu

Odkryj inny kraj