Theresienstadt jako getto propagandowe

Ludobójstwo jest negowane i ukrywane

Choć naziści od połowy lat 20. otwarcie formułowali swoją ideologię antysemicką, realizację masowego mordu podczas II wojny światowej celowo ukrywano. Administracja nazistowska podtrzymywała iluzję, że Żydzi są przesiedlani do Europy Wschodniej w celu pracy i „produktywnego wykorzystania”, co miało ułatwić deportacje i ograniczyć opór. Oszustwo to oznaczało, że wielu ofiarom nie było dane poznać swojego losu aż do ostatnich chwil w obozach zagłady, takich jak Auschwitz-Birkenau.

Od 1942 r. Theresienstadt przedstawiano w planach nazistowskich jako tzw. „getto dla osób starszych”, rzekomo oferujące Żydom spokojne życie na emeryturze. W rzeczywistości warunki były katastrofalne: panowały przeludnienie, głód i choroby, a po październiku 1942 r. odsetek więźniów powyżej 65. roku życia gwałtownie spadł z powodu masowych deportacji i zgonów. Gdy w 1943 r. narastały międzynarodowe obawy o los europejskich Żydów, Theresienstadt przekształcono w centralne narzędzie propagandowe mające przesłonić rzeczywistość ludobójstwa.

Strategia ta osiągnęła kulminację w rozległej kampanii „upiększania” przed wizytą Międzynarodowego Czerwonego Krzyża 23 czerwca 1944 r. Ulice udekorowano, zainscenizowano obiekty kulturalne i sportowe, stworzono fikcyjne sklepy, kawiarnie, bank i lokalną walutę. Więźniów starannie instruowano, jak mają się zachowywać i co mówić. Oszustwo okazało się skuteczne: delegacja w dużej mierze zaakceptowała nazistowską narrację w końcowym raporcie. W sierpniu i wrześniu 1944 r. propagandowy film wzmocnił tę iluzję scenami koncertów, dziecięcej opery Brundibár i meczów piłkarskich. Ta sama logika prawdopodobnie stała za tzw. obozem rodzinnym Theresienstadt w Auschwitz-Birkenau, gdzie deportowanych tymczasowo utrzymywano przy życiu przez kilka miesięcy przed zamordowaniem, aby zachować – choćby krótko – pozory humanitarnego traktowania w systemie ludobójczym.