Centrum Organizowania Społeczności (CKO) przedstawia perspektywę opartą na pracy ze społecznościami lokalnymi, koncentrując się na historii Romów, pamięci lokalnej oraz zjawisku antycyganizmu na Słowacji. Działalność organizacji podkreśla znaczenie dokumentowania pomijanych historii, uznawania osobistych doświadczeń oraz zrozumienia, w jaki sposób historyczne wykluczenie nadal wpływa na współczesne przejawy dyskryminacji.

Współczesny antycyganizm na Słowacji przejawia się nie tylko w pojedynczych aktach przemocy, lecz również w systemowym wykluczeniu w obszarach edukacji, bezpieczeństwa publicznego, mieszkalnictwa i polityki społecznej. Pomimo obowiązujących gwarancji prawnych oraz wdrażania krajowych i europejskich strategii na rzecz integracji Romów utrzymują się głębokie nierówności strukturalne, szczególnie w postaci segregacji edukacyjnej, ograniczonego dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz dyskryminujących praktyk administracji publicznej. Instytucje europejskie i organizacje międzynarodowe wielokrotnie zwracały uwagę na te problemy, wskazując, że znaczna część romskich uczniów nadal uczy się w segregowanych szkołach lub klasach, a reakcje instytucji państwowych na przypadki dyskryminacji i przemocy pozostają niewystarczające i niespójne. Kontrowersyjne interwencje policyjne w społecznościach romskich, stosowanie nadzwyczajnych środków wobec tych społeczności podczas pandemii COVID-19 czy utrwalanie segregacji przestrzennej poprzez lokalne rozwiązania infrastrukturalne pokazują, że antycyganizm wpływa na sposób funkcjonowania instytucji publicznych, utrwalając stygmatyzację i wykluczenie zamiast sprzyjać integracji.

KONTROLA, WYKLUCZENIE I POWOJENNA ASYMILACJA

W okresie istnienia Państwa Słowackiego (1939–1945), sprzymierzonego z III Rzeszą, społeczności romskie poddano narastającej kontroli państwa, obejmującej ograniczenia swobody przemieszczania się, przymusowe osiedlanie oraz kierowanie do pracy przymusowej. Choć początkowo represje koncentrowały się na działaniach policji i systemie pracy przymusowej, ich skala znacząco wzrosła po stłumieniu Słowackiego Powstania Narodowego w 1944 r., kiedy oddziały Gwardii Hlinki oraz niemieckie Einsatzkommanda dokonywały masowych egzekucji ludności cywilnej, w tym Romów, między innymi w Kremničce i Nemeckiej. Masowe egzekucje, represje oraz funkcjonowanie obozów internowania i pracy przymusowej, takich jak obóz w Dubnicy nad Váhom, były elementem szerszego systemu prześladowań, który pozostawił głębokie, choć przez długi czas niedostatecznie rozpoznane, ślady w pamięci społecznej Słowacji.

Po 1945 r. otwarte prześladowania zostały zastąpione przez politykę państwowej asymilacji i systemowej marginalizacji. Władze komunistyczne wprowadziły między innymi ustawę z 1958 r. o stałym osiedleniu osób prowadzących wędrowny tryb życia, która w praktyce zakazywała koczownictwa i ograniczała swobodę przemieszczania się Romów poprzez przymusowe osiedlanie oraz obowiązek ewidencji. Polityka asymilacyjna przedstawiała Romów jako „problem społeczny” co wiązało się z silną kontrolą administracyjną, przesiedlaniem do odizolowanych osiedli oraz kierowaniem do nisko opłacanej pracy. Oficjalne narracje państwowe utrwalały antyromskie stereotypy. Szczególnie drastycznym przykładem przemocy instytucjonalnej były praktyki przymusowej lub wymuszonej sterylizacji romskich kobiet, dokumentowane od końca lat sześćdziesiątych aż do początku XXI wieku. Ich skutki stały się przedmiotem postępowań sądowych, między innymi w sprawie V.C. przeciwko Słowacji, ujawniając skalę naruszeń praw człowieka oraz trwałość krzywd, które przez wiele lat nie doczekały się odpowiedniego zadośćuczynienia.

TRANSFORMACJA DEMOKRATYCZNA I NIERÓWNOŚĆ STRUKTURALNA

Po przemianach demokratycznych z 1989 r. społeczności romskie znalazły się w sytuacji pogłębiającego się wykluczenia społeczno-ekonomicznego, któremu towarzyszył wzrost nastrojów antyromskich. Restrukturyzacja gospodarki szczególnie dotknęła już wcześniej zmarginalizowane społeczności. Segregacja szkolna nadal pozostawała powszechnym zjawiskiem, a debata publiczna coraz częściej przedstawiała kwestie romskie w kategoriach „bezpieczeństwa” i „porządku publicznego”. Akty przemocy, w tym ataki grup skinheadowskich w latach dziewięćdziesiątych oraz strzelanina w Hurbanovie w 2012 r., uwidoczniły utrzymujące się zagrożenie przestępstwami motywowanymi nienawiścią rasową oraz wzbudziły wątpliwości dotyczące skuteczności ich rozpoznawania i ścigania. Jednocześnie strukturalny antycyganizm utrzymywał się poprzez praktyki administracyjne, działania organów ścigania oraz politykę społeczną. Wydarzenia takie jak interwencja policji w Moldavie nad Bodvou w 2013 r., budowa murów segregacyjnych czy stosowanie nadzwyczajnych środków sanitarnych wobec społeczności romskich podczas pandemii COVID-19 wzmacniały mechanizmy segregacji i społecznego wykluczenia.

Organy międzynarodowe, w tym Komitet ONZ ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej oraz instytucje Unii Europejskiej, wielokrotnie krytykowały Słowację za niewystarczające przeciwdziałanie dyskryminacji, zwłaszcza w obszarze edukacji i dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Choć państwo przyjęło strategiczne dokumenty dotyczące włączenia społecznego Romów, w tym Strategię Równości, Włączenia i Partycypacji Romów do 2030 r., ich wdrażanie pozostaje nierównomierne. Jednocześnie działalność organizacji społecznych, aktywistów i lokalnych inicjatyw pokazuje, że możliwe jest stopniowe ograniczanie wykluczenia i wzmacnianie uczestnictwa społeczności romskich w życiu publicznym. Trwałość ubóstwa, segregacji i uprzedzeń wskazuje jednak, że antycyganizm nadal pozostaje zjawiskiem o charakterze strukturalnym, łączącym historyczne prześladowania z utrzymującymi się współcześnie nierównościami społecznymi.

Błędne informacje i dezinformacja

„Romowie są z natury lub biologicznie predysponowani do przestępczości.”

Rasistowska narracja, która traktuje widoczne przejawy związane z ubóstwem (drobne wykroczenia, praca nieformalna) jako „dowód” wrodzonej skłonności do przestępczości. Dezinformacja rozprzestrzenia się za pośrednictwem wiralowych lokalnych postów o „incydentach”, selektywnie dobranych nagrań z monitoringu oraz sensacyjnych nagłówków wskazujących na Romów nawet wtedy, gdy tożsamość podejrzanych nie jest znana. Manipulacja opiera się na statystycznej sztuczce: nadmiernym uogólnianiu pojedynczych przypadków, ignorowaniu czynników strukturalnych oraz używaniu zakodowanych określeń, takich jak „nieprzystosowani”, w celu normalizowania zbiorowego obwiniania.

„Romowie nie pracują lub świadomie wybierają uzależnienie od świadczeń socjalnych.”

Narracja ta przedstawia wykluczenie jako osobistą porażkę, a nie skutek dyskryminacji. Błędne informacje rozprzestrzeniają się poprzez treści odwołujące się do „oburzenia podatników”, selektywnie dobrane przypadki dotyczące świadczeń socjalnych oraz przekazy polityczne, które pomijają bariery na rynku pracy, segregację i dyskryminację ze strony pracodawców. Konta szerzące dezinformację podsycają gniew za pomocą mylących porównań („dostają więcej niż emeryci”), często posługując się zmyślonymi danymi lub wyrwanymi z kontekstu

zrzutami ekranu dotyczącymi zasad przyznawania świadczeń socjalnych – przekształcając złożoność polityki publicznej w zarzut natury moralnej.

„Romowie porywają dzieci.”

To utrzymująca się od stuleci plotka i powracający schemat, który nasila się w okresach lokalnych napięć i szybko rozprzestrzenia za pośrednictwem lokalnych grup na Facebooku oraz wiadomości głosowych na WhatsAppie. Jest to klasyczny przykład dezinformacji opartej na panice moralnej: anonimowe twierdzenia, pilne wezwania typu „udostępnij, aby chronić innych” oraz powielane „ostrzeżenia” pochodzące z innych miast i krajów. Kluczowym mechanizmem jest łatwość przenoszenia narracji – jedna zmyślona historia staje się szablonem, który jest ponownie publikowany z nazwą innej miejscowości,

podsycając groźby samosądów i zbiorowego karania.

„Segregacja jest naturalna i służy ich własnemu dobru.”

Narracja ta przedstawia dyskryminacyjne praktyki w edukacji i mieszkalnictwie jako preferencję kulturową lub „pragmatyczne” rozwiązanie. Rozprzestrzenia się za pomocą oficjalnie brzmiącego języka – „wybór rodziców”, „specjalne potrzeby”, „oddzielne klasy, aby pomóc im nadrobić zaległości” – który maskuje nierówny dostęp do zasobów i stronniczą ocenę. Dezinformacja działa tu poprzez eufemizmy: usuwa kwestię pochodzenia etnicznego z wyjaśnienia, jednocześnie zachowując ją jako zasadę organizującą, przez co segregacja wydaje się neutralna i nieunikniona.

„Romowie są obcy, odmawiają integracji, dlatego należy ich wykluczyć.”

Historyczna rama dezinformacyjna, która przedstawia Romów jako trwale obcych, koczowniczych i niezdolnych do funkcjonowania w „normalnym społeczeństwie”. Rozprzestrzenia się poprzez uproszczone wpisy dotyczące historii, retorykę „tradycja kontra cywilizacja” oraz wyrwane z kontekstu historie o przestępstwach. Mechanizm dezinformacji polega na uznawaniu różnorodności wewnątrz społeczności romskich za nieistotną oraz przedstawianiu przymusowej asymilacji – takiej jak przymusowe osiedlanie i

inwigilacja – jako dobroczynnej modernizacji, przy jednoczesnym obwinianiu samych poszkodowanych za wyrządzone im krzywdy.

„Romowie otrzymują specjalne przywileje i ochronę, których nie mają »zwykli ludzie«.”

Ta narracja oparta na poczuciu krzywdy mówi o „odwrotnej dyskryminacji” za każdym razem, gdy pojawia się temat egzekwowania przepisów antydyskryminacyjnych. Taktyki dezinformacyjne obejmują błędne cytowanie przepisów dotyczących równego traktowania, zawyżanie kwot finansowania oraz przedstawianie ukierunkowanych programów integracyjnych jako nagród za złe zachowanie. Narracja ta szczególnie łatwo rozprzestrzenia się podczas wyborów – za pośrednictwem krótkich nagrań, podpisów mających wzbudzać oburzenie oraz sfabrykowanych danych budżetowych.

W rezultacie podsycane poczucie krzywdy prowadzi do sabotowania polityk publicznych, a działania na rzecz równości zaczynają być postrzegane jako przejaw korupcji.

„Osiedla romskie to strefy przestępczości, co uzasadnia zbiorowe karanie.”

Narracja ta przedstawia całe dzielnice jako nieuprawnione, a ich mieszkańców jako współwinnych. Rozprzestrzenia się poprzez lokalne relacje oparte na wzbudzaniu strachu, dramatyczne zdjęcia „przed i po” oraz wezwania do przeprowadzania nalotów policyjnych i eksmisji jako sposobów rozwiązania problemu. Mechanizmy dezinformacji obejmują pomijanie kluczowego kontekstu – przymusowych przesiedleń, dyskryminacji na rynku mieszkaniowym i zaniedbań ze strony władz lokalnych – oraz eksponowanie nieporządku przy jednoczesnym ignorowaniu pozytywnych inicjatyw lokalnych.

Narracja ta legitymizuje nadmierne działania policyjne, przymusowe wysiedlenia oraz odmawianie dostępu do usług.

„Romowie są brudni i roznoszą choroby.”

Dehumanizujący motyw, który powraca podczas kryzysów zdrowotnych i lokalnych konfliktów mieszkaniowych. Dezinformacja rozprzestrzenia się za pośrednictwem zdjęć wyrwanych z kontekstu, prześmiewczych filmów oraz twierdzeń o „zagrożeniu dla zdrowia”, które pomijają realia infrastrukturalne – przeludnienie, brak dostępu do podstawowych mediów i niedoinwestowanie ze strony władz lokalnych. Manipulacja polega na moralnym odwróceniu: strukturalna deprywacja staje się dowodem rzekomo wrodzonej niższości, co następnie służy uzasadnianiu dalszego wykluczenia i odmawiania dostępu do usług.

POZNAJ HISTORIĘ ANTYCYGANIZMU NA SŁOWACJI

2004 – 2024

PRZYSTĄPIENIE DO UE I CZŁONKOSTWO

W latach 2004–2024 antycyganizm na Słowacji pozostawał widoczny w funkcjonowaniu administracji publicznej, organów ścigania, polityki mieszkaniowej oraz debaty publicznej, pomimo członkostwa kraju w Unii Europejskiej i regularnego monitorowania przez instytucje międzynarodowe. Kolejne strategie integracji Romów były przyjmowane głównie pod wpływem zobowiązań międzynarodowych, jednak ich wdrażanie pozostawało ograniczone. W wielu miejscowościach utrzymywały się praktyki segregacji mieszkaniowej, przymusowe eksmisje oraz bariery przestrzenne, w tym budowa murów oddzielających osiedla romskie od pozostałej części miejscowości. Poważne kontrowersje wywoływały działania organów ścigania, zwłaszcza interwencja policji w Moldavie nad Bodvou w 2013 r., a także utrwalone praktyki kryminalizowania społeczności romskich. Sprawy te stały się przedmiotem postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka oraz analiz organów monitorujących Organizacji Narodów Zjednoczonych, które zwracały uwagę na przejawy rasizmu instytucjonalnego.

Od połowy drugiej dekady XXI wieku retoryka antyromska stawała się coraz bardziej widoczna w debacie politycznej. Rosnące poparcie dla ugrupowań skrajnej prawicy sprzyjało upowszechnianiu dehumanizujących wypowiedzi, obejmujących między innymi postulaty tworzenia obozów pracy przymusowej czy stosowania odpowiedzialności zbiorowej wobec Romów. Podczas pandemii COVID-19 część romskich osiedli obejmowano zmilitaryzowanymi kwarantannami, a przekazy medialne często przedstawiały Romów jako zagrożenie epidemiologiczne i społeczne. Również w latach dwudziestych XXI wieku utrzymywała się segregacja w edukacji i mieszkalnictwie, a media społecznościowe sprzyjały rozpowszechnianiu dezinformacji i mowy nienawiści przy ograniczonej skuteczności działań regulacyjnych. Jednocześnie romscy aktywiści oraz organizacje społeczeństwa obywatelskiego coraz częściej przeciwstawiali się wykluczeniu poprzez działania oddolne, postępowania sądowe i rzecznictwo na forum międzynarodowym, wskazując na utrzymującą się rozbieżność między formalną równością a codziennym doświadczeniem wielu Romów na Słowacji.

1989 – 2004

DEMOKRATYZACJA I TRANSFORMACJA

Po upadku socjalizmu państwowego antycyganizm na Słowacji nasilił się w kontekście restrukturyzacji gospodarczej, budowania nowego państwa i słabej ochrony mniejszości. Społeczności romskie były nieproporcjonalnie dotknięte bezrobociem, niepewnością mieszkaniową i wycofaniem zabezpieczeń socjalnych, podczas gdy dyskurs polityczny coraz częściej przedstawiał Romów jako nadużywających pomocy społecznej, zagrożenie bezpieczeństwa lub przeszkodę dla spójności narodowej. Segregacja szkolna szybko się rozszerzała, a romskie dzieci systematycznie umieszczano w klasach specjalnych, instytucjonalizując długotrwałe wykluczenie pod pozorem neutralności.

W latach 90. przemoc policji, przymusowe eksmisje i ataki motywowane rasowo ze strony powstających grup skinheadzkich i neonazistowskich tworzyły szerokie poczucie zagrożenia. Władze często nie kwalifikowały przemocy jako motywowanej rasowo, wzmacniając bezkarność sprawców. Jednocześnie świadectwa romskich kobiet o przymusowej sterylizacji budziły poważne obawy dotyczące przymusowych praktyk reprodukcyjnych w instytucjach publicznych i wywoływały międzynarodowe potępienie. Choć romskie inicjatywy obywatelskie i mobilizacja kulturalna zyskiwały widoczność w okresie zbliżania się do UE, antycyganizm pozostawał widoczny w codziennym zarządzaniu i postawach publicznych, co sugeruje, że transformacja demokratyczna nie rozmontowała w pełni wcześniejszych form rasowego wykluczenia.

1945 – 1989

AUTORYTARYZM

W socjalistycznej Czechosłowacji antycyganizm był utrwalany poprzez politykę przymusowej asymilacji, rozbudowany system nadzoru oraz działania z zakresu inżynierii społecznej. Romom odmawiano statusu mniejszości narodowej, określając ich jako „społecznie zacofaną warstwę”, co służyło uzasadnianiu polityki zwalczania koczownictwa, ograniczania życia kulturalnego oraz przymusowego osiedlania i zatrudniania. Instytucje państwowe traktowały społeczności romskie jako grupę wymagającą szczególnego nadzoru, natomiast przekazy medialne utrwalały stereotypy przedstawiające Romów jako osoby leniwe, skłonne do przestępczości lub niezdolne do społecznego „postępu”.

Polityka mieszkaniowa i edukacyjna sprzyjała utrwalaniu segregacji. Romskie dzieci w znacznej liczbie kierowano do szkół specjalnych, natomiast rodziny przesiedlano do odizolowanych osiedli o niskim standardzie infrastruktury. Dyskryminacja na rynku pracy ograniczała możliwości zatrudnienia do najgorzej opłacanych stanowisk, a działalność kulturalna była dopuszczalna jedynie w ściśle kontrolowanych i odpolitycznionych formach. Przymusowa sterylizacja romskich kobiet oraz systematyczne marginalizowanie romskich intelektualistów ujawniały rasistowski charakter części polityk realizowanych przez państwo. U schyłku lat osiemdziesiątych antycyganizm stał się trwałym elementem funkcjonowania instytucji państwowych i życia społecznego, przygotowując grunt pod nasilające się wykluczenie i przemoc w okresie transformacji ustrojowej.

1939 – 1945

WOJNA I LUDOBÓJSTWO

W okresie działalności Państwa Słowackiego antycyganizm przekształcił się z utrwalonych uprzedzeń społecznych w system prześladowań oparty na prawie, administracji i aparacie państwowym. Pod wpływem ideologii nazistowskiej władze słowackie wprowadzały kolejne ograniczenia dotyczące przemieszczania się, zatrudnienia, edukacji i dostępu Romów do przestrzeni publicznej, nakładając obowiązek rejestracji, klasyfikacji rasowej oraz innych form administracyjnej kontroli. Społeczności romskie izolowano w wydzielonych osiedlach, wykluczano z życia gospodarczego oraz kierowano do pracy przymusowej w obozach, między innymi w Dubnicy nad Váhom. Administracyjna kontrola była ściśle powiązana z przymusem fizycznym i ekonomicznym wyzyskiem.

Od 1942 r. prześladowania stopniowo przeradzały się w bezpośrednią przemoc i masowe represje. Romów wypędzano z miast, poddawano represjom podczas operacji antypartyzanckich oraz mordowano w egzekucjach i deportacjach, szczególnie po stłumieniu Słowackiego Powstania Narodowego w 1944 r. Masowe egzekucje w Kremničce i Dubnicy nad Váhom, a także deportacje do Auschwitz-Birkenau i innych obozów koncentracyjnych, stanowiły część zagłady Romów podczas II wojny światowej. Choć prześladowania Romów miały mniej zbiurokratyzowany charakter niż Zagłada Żydów, doprowadziły do śmierci tysięcy osób oraz zniszczenia wielu społeczności romskich. Przez dziesięciolecia doświadczenia te pozostawały marginalizowane w pamięci historycznej, mimo że stanowią jeden z najtragiczniejszych rozdziałów historii Romów na Słowacji.

Photo: Archiwum Dokumentacji Mechanicznej, Source Record ID II 6191, Source: United States Holocaust Memorial Museum. Public domain.

Poznaj pełną historię

Zapoznaj się z kluczowymi wydarzeniami, które ukształtowały antysemityzm i antycyganizm na Słowacji.

Zobacz oś czasu Słowacji

Przyjrzyj się innemu krajowi