Antysemityzm

Antysemityzm
na Słowacji

Antysemityzm na Słowacji po II wojnie światowej powracał w różnych formach jako zjawisko społeczne i polityczne. Jego widoczność oraz intensywność były w dużej mierze kształtowane przez politykę państwa, dyskurs publiczny oraz sposób rozliczania się z odpowiedzialnością za wydarzenia z II wojny światowej. We współczesnej Słowacji przejawia się przede wszystkim poprzez przemoc symboliczną, rewizjonizm historyczny, teorie spiskowe oraz instrumentalizację przeszłości, znacznie rzadziej przybiera postać przemocy fizycznej. Chociaż instytucje demokratyczne jednoznacznie odrzucają antysemityzm, powtarzające się incydenty wymierzone w żydowskie dziedzictwo i pamięć oraz okresowa normalizacja narracji ekstremistycznych wskazują na utrzymywanie się głęboko zakorzenionych uprzedzeń i nierozwiązanych problemów z przeszłością.

W ostatnich latach odnotowano przypadki profanacji cmentarzy żydowskich (Humenné w 2025 r., Námestovo i Rajec w 2019 r.), skoordynowane kampanie nienawiści w Internecie, rozpowszechnianie teorii spiskowych w mediach społecznościowych oraz wypowiedzi polityczne relatywizujące lub usprawiedliwiające działania wojennego Państwa Słowackiego. Charakterystyczną cechą współczesnego antysemityzmu pozostaje trwała obecność dyskursu antysemickiego, zwłaszcza w przestrzeni internetowej i części debaty publicznej. Treści antysemickie coraz częściej przybierają formę zakodowanych przekazów, teorii spiskowych oraz relatywizacji historii, powiązanych z szerszymi narracjami nacjonalistycznymi, antyliberalnymi i geopolitycznymi.

Od 2017 r. słowackie organy ścigania wdrażają programy szkoleniowe opracowane przez ODIHR OBWE oraz rozwijają mechanizmy współpracy z komitetami doradczymi. Mimo to skuteczność ścigania przestępstw motywowanych antysemityzmem pozostaje ograniczona. W 2024 r. odnotowano jedynie 11 przestępstw z nienawiści o charakterze antysemickim, z których postępowanie wszczęto w pięciu przypadkach. Pomimo obowiązywania odpowiednich regulacji prawnych nadal widoczne są niedostatki w zakresie egzekwowania prawa i działań prewencyjnych, a międzynarodowe instytucje monitorujące wielokrotnie wskazywały na trudności w skutecznym przeciwdziałaniu mowie nienawiści i incydentom antysemickim.

Film opowiada historię Alicy i Miriam Frühwald, podejmując refleksję nad pamięcią rodzinną, żydowskimi korzeniami oraz pamięcią historyczną na Słowacji. Fotografie, listy i archiwalne dokumenty stają się punktem wyjścia do pytań o to, w jaki sposób prywatne historie łączą się z doświadczeniem antysemityzmu, pamięcią o Holokauście, próbami jego negowania oraz odpowiedzialnością za ochronę prawdy historycznej. Historia pokazuje, dlaczego osobiste doświadczenia i rodzinne archiwa są niezbędne do zrozumienia, w jaki sposób przeszłość nadal kształtuje teraźniejszość oraz dlaczego pamięć pozostaje jednym z najważniejszych narzędzi przeciwdziałania uprzedzeniom.

OD PAŃSTWOWYCH PRZEŚLADOWAŃ DO POWOJENNEGO MILCZENIA

Po utworzeniu sprzymierzonego z III Rzeszą Państwa Słowackiego w 1939 r. antysemityzm został zinstytucjonalizowany poprzez rozbudowany system przepisów prawnych i administracyjnych. Kodeks Żydowski z 1941 r. pozbawił Żydów praw obywatelskich, doprowadził do konfiskaty ich majątku, wprowadził obowiązek pracy przymusowej i oznakowania oraz stworzył podstawy prawne dla deportacji. Polityka ta, realizowana przy aktywnym udziale władz słowackich, doprowadziła do niemal całkowitego zniszczenia społeczności żydowskiej. Dziesiątki tysięcy osób deportowano do obozów zagłady i koncentracyjnych, a po niemieckiej okupacji Słowacji w 1944 r. prześladowania uległy dalszemu nasileniu. Do końca wojny przeżyła jedynie niewielka część przedwojennej społeczności żydowskiej liczącej około 89 tys. osób.

Bezpośrednio po wojnie antysemityzm utrzymywał się w postaci przemocy i wrogości społecznej, szczególnie w kontekście restytucji mienia oraz powrotu ocalałych Żydów. Pogrom w Topoľčanach, zabójstwa powracających Żydów we wschodniej Słowacji oraz antyżydowskie zamieszki w Bratysławie odzwierciedlały nierozwiązane konflikty społeczne i napięcia będące spuścizną wojny. W okresie rządów komunistycznych pamięć o Holokauście została podporządkowana ogólnej narracji antyfaszystowskiej, co prowadziło do zatarcia wyjątkowego charakteru doświadczenia żydowskiego oraz unikania konfrontacji z lokalną współodpowiedzialnością za prześladowania. Debata publiczna pozostawała ograniczona, a w części społeczeństwa utrzymywały się postawy negowania, minimalizowania i nacjonalistycznej reinterpretacji Zagłady.

TRANSFORMACJA DEMOKRATYCZNA

Przemiany demokratyczne po 1989 r. stworzyły warunki do odrodzenia życia żydowskiego oraz pogłębionej refleksji nad historią, ale jednocześnie umożliwiły powrót narracji nacjonalistycznych i skrajnie prawicowych. Politycy, w tym przedstawiciele partii ĽSNS, prezentowali poglądy rewizjonistyczne, relatywizowali Holokaust oraz rozpowszechniali teorie spiskowe dotyczące rzekomych „żydowskich wpływów”. Dyskurs antysemicki pojawiał się zarówno w środowiskach ekstremistycznych, jak i szerzej w debacie publicznej, często splatając się z narracjami nacjonalistycznymi i antyliberalnymi.

Jednocześnie internet stał się głównym kanałem rozpowszechniania treści antysemickich, szczególnie wśród młodszych odbiorców. Platformy internetowe ułatwiają rozpowszechnianie teorii spiskowych, mowy nienawiści i symboliki ekstremistycznej, łącząc lokalne narracje z międzynarodowym obiegiem dezinformacji. Chociaż rozwój regulacji prawnych oraz inicjatywy międzynarodowe zwiększyły świadomość instytucji państwowych, skuteczność ich egzekwowania pozostaje nierówna. Nadal występują istotne luki w zakresie działań prewencyjnych, ścigania sprawców oraz edukacji. Utrzymująca się obecność antysemickiej retoryki, aktów wandalizmu i prób zniekształcania historii wskazuje, że brak pełnego rozliczenia z przeszłością nadal wpływa na współczesne przejawy antysemityzmu na Słowacji.

Film poświęcony Jozefowi Klementowi ukazuje, jak zaangażowanie jednej osoby może stać się fundamentem pamięci lokalnej. Jego działalność na rzecz zachowania historii społeczności żydowskiej w Zwoleniu, gromadzenie materiałów archiwalnych oraz dokumentowanie losów dawnych mieszkańców sprawiły, że pamięć o tej społeczności przetrwała mimo upływu czasu. Film pokazuje dumę, jaką jego córki odczuwają z pracy ojca oraz z wartości, które im przekazał – odpowiedzialności, szacunku dla prawdy historycznej i troski o pamięć. Historia Jozefa Klementa pokazuje, że lokalna pamięć może stać się zobowiązaniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie, łącząc rodzinę, społeczność i odpowiedzialność za przeciwstawianie się antysemityzmowi, negowaniu historii i zapomnieniu.

POZNAJ HISTORIĘ ANTYSEMITYZMU NA SŁOWACJI

2004 – 2024

PRZYSTĄPIENIE i członkostwo w unii europejskiej

Po przystąpieniu Słowacji do Unii Europejskiej w 2004 r. antysemityzm rzadziej przybierał formę przemocy ulicznej, częściej natomiast przejawiał się poprzez akty wandalizmu, radykalizację polityczną oraz nasilające się spory dotyczące historii, tożsamości i pamięci. Cmentarze żydowskie, synagogi, muzea i miejsca pamięci Holokaustu były wielokrotnie dewastowane, często z wykorzystaniem symboliki nazistowskiej lub w związku z rocznicami historycznymi. Ataki te dowiodły utrzymującej się wrogości wobec żydowskiej obecności oraz pamięci o Zagładzie w przestrzeni publicznej. Jednocześnie środowiska skrajnej prawicy oraz platformy internetowe rozpowszechniały teorie spiskowe przedstawiające Żydów jako ukrytą siłę polityczną, „globalne elity”, sprawców migracji, a później także kryzysów zdrowia publicznego. W ten sposób tradycyjne narracje antysemickie były dostosowywane do nowych kontekstów społecznych i politycznych.

Rosnąca widoczność skrajnej prawicy, której symbolem było wejście partii ĽSNS do parlamentu w 2016 r., stanowiła istotny moment w procesie normalizacji negowania i relatywizowania Holokaustu oraz retoryki antysemickiej. Podczas wieców, kampanii wyborczych i w mediach społecznościowych coraz częściej pojawiały się treści wzmacniające narracje antysemickie, a powtarzające się groźby kierowane wobec przedstawicieli społeczności żydowskiej i działaczy społecznych pokazywały, że radykalizacja obecna w przestrzeni cyfrowej przenika również do życia politycznego i społecznego. Pomimo okresowych potępień ze strony władz państwowych oraz konsekwentnych działań organizacji żydowskich i społeczeństwa obywatelskiego, powtarzające się przypadki profanacji cmentarzy i miejsc pamięci aż do połowy lat dwudziestych XXI wieku wskazują, że antysemityzm pozostał trwałym zjawiskiem. Coraz częściej przejawiał się nie poprzez działalność scentralizowanych organizacji, lecz w formie autonomicznych aktów wandalizmu, aktywności środowisk ekstremistycznych, mowy nienawiści w Internecie oraz utrzymujących się sporów dotyczących odpowiedzialności za wydarzenia II wojny światowej.

1989 – 2004

DEMOKRATYZACJA I TRANSFORMACJA

W postkomunistycznej Słowacji antysemityzm odrodził się w formie nacjonalizmu politycznego, rewizjonizmu historycznego oraz działalności środowisk ekstremistycznych. Debatom dotyczącym państwowości i tożsamości narodowej często towarzyszyły próby przedstawiania wojennego Państwa Słowackiego w bardziej korzystnym świetle. Prowadziło to do minimalizowania lub relatywizowania jego odpowiedzialności za prześladowania Żydów i deportacje do obozów zagłady. Skrajnie prawicowi wydawcy, nieformalne środowiska ekstremistyczne, dystrybutorzy muzyki propagującej nienawiść oraz grupy skinheadowskie rozpowszechniały negowanie Holokaustu, teorie spiskowe i symbolikę nazistowską. Profanacje cmentarzy żydowskich, napaści na osoby pochodzenia żydowskiego oraz zakłócanie uroczystości upamiętniających ofiary Holokaustu wskazywały, że antysemityzm ponownie stał się zarówno elementem ideologii skrajnej prawicy, jak i zagrożeniem dla bezpieczeństwa publicznego.

Sądy nie zawsze konsekwentnie reagowały na antysemicką retorykę, natomiast materiały edukacyjne oraz praktyki upamiętniania bywały krytykowane za niewystarczająco precyzyjne przedstawianie historii Holokaustu. Organizacje żydowskie wielokrotnie interweniowały przeciwko błędom w podręcznikach szkolnych, narracjom rewizjonistycznym oraz komercjalizacji miejsc pamięci i dziedzictwa żydowskiego. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych i na początku XXI wieku nastąpiła jednak stopniowa poprawa. Coraz częściej publicznie potępiano negowanie Holokaustu, zrewidowano część materiałów edukacyjnych oraz rozwijano inicjatywy poświęcone pamięci o Zagładzie, w tym nowe projekty muzealne i upamiętnienia. Antysemityzm pozostawał jednak obecny w części kultury politycznej i debaty publicznej, ujawniając ograniczoną zdolność instytucji demokratycznych do skutecznego przeciwdziałania zniekształcaniu historii, negowaniu Holokaustu i mowie nienawiści.

1945 – 1989

AUTORYTARYZM

Po 1945 r. antysemityzm na Słowacji nie zanikł, lecz przyjął nowe formy. Początkowo ujawniał się w napięciach społecznych okresu powojennego, a następnie został podporządkowany ideologii komunistycznej. Żydowscy ocalali wracający z obozów koncentracyjnych, ukrycia lub emigracji często spotykali się z wrogością, brakiem bezpieczeństwa oraz oporem wobec zwrotu utraconego mienia. Świadczyły o tym między innymi pogrom w Topoľčanach, antyżydowskie zamieszki podczas Kongresu Partyzanckiego w Bratysławie oraz zabójstwa powracających Żydów we wschodniej Słowacji. Chociaż po wojnie częściowo odbudowano żydowskie instytucje religijne i wspólnotowe, funkcjonowały one w atmosferze nieufności, lokalnych napięć i narastającej kontroli politycznej. Po przejęciu władzy przez komunistów życie żydowskie zostało poddane centralizacji i ścisłemu nadzorowi państwa. Jedna kontrolowana przez państwo organizacja religijna zastąpiła pluralistyczne życie wspólnotowe, natomiast działalność syjonistyczną, niezależne organizacje oraz wiele form żydowskiej aktywności kulturalnej uznano za politycznie podejrzane.

Czystki stalinowskie, nadzór nad żydowskimi intelektualistami, wpływ procesu Slánský’ego oraz kampanie wymierzone przeciwko „kosmopolityzmowi” sprawiły, że antysemityzm został wpisany w praktykę funkcjonowania państwa pod przykrywką ideologii komunistycznej. Mienie żydowskie znacjonalizowano, cmentarze i miejsca pamięci pozostawiano bez opieki lub niszczono, świadectwa Holokaustu podlegały cenzurze, a historia Żydów była sprowadzana do ogólnych narracji o walce z faszyzmem, co zacierało zarówno szczególny charakter Zagłady, jak i odpowiedzialność części społeczeństwa słowackiego. Po wojnie sześciodniowej w 1967 r. retoryka antysyjonistyczna uległa dalszemu nasileniu, a pod koniec epoki komunistycznej antysemicka propaganda oraz nacjonalistyczny ekstremizm ponownie zaczęły pojawiać się na marginesie życia publicznego.

1939 – 1945

WOJNA I LUDOBÓJSTWO

W latach 1939–1945 antysemityzm na Słowacji został w pełni zinstytucjonalizowany i wpisany w ramy prawa państwowego, prowadząc ostatecznie do Zagłady społeczności żydowskiej. Po utworzeniu podporządkowanego III Rzeszy Państwa Słowackiego antysemityzm przestał być jedynie uprzedzeniem społecznym i stał się jednym z fundamentów polityki państwa. Prawo, administracja oraz aparat policyjny służyły systematycznemu wykluczaniu Żydów z życia obywatelskiego, gospodarczego i zawodowego. Kolejne akty prawne pozbawiały Żydów obywatelstwa i źródeł utrzymania, ograniczały dostęp do edukacji oraz wykonywania wielu zawodów, przyspieszały proces aryzacji majątku i niszczyły ekonomiczne podstawy funkcjonowania społeczności żydowskiej. Utworzenie podporządkowanego państwu Centrum Żydowskiego, uchwalenie Kodeksu Żydowskiego w 1941 r. oraz organizacja obozów pracy przymusowej i obozów koncentracyjnych w Seredi, Novákach i Vyhniach pokazują, że prześladowania były planowane i realizowane przez instytucje państwa słowackiego jeszcze przed rozpoczęciem masowych deportacji.

W 1942 r. Słowacja stała się jednym z pierwszych sojuszników III Rzeszy, którzy rozpoczęli masowe deportacje własnych obywateli pochodzenia żydowskiego do Auschwitz oraz innych obozów zagłady i koncentracyjnych. Chociaż deportacje zostały czasowo wstrzymane po uzyskaniu przez władze informacji o masowych mordach, prześladowania nie ustały, a pozostali na miejscu Żydzi nadal żyli pod ścisłym nadzorem, w izolacji i ciągłym zagrożeniu. Po rozpoczęciu niemieckiej okupacji Słowacji w 1944 r. oraz stłumieniu Słowackiego Powstania Narodowego deportacje wznowiono pod bezpośrednim nadzorem władz niemieckich. Towarzyszyły im łapanki, egzekucje oraz masowe mordy w miejscach takich jak Kremnička i Nemecká. Holokaust na Słowacji nie został wyłącznie narzucony z zewnątrz. Umożliwiły go współpraca władz słowackich z III Rzeszą, sprawnie działająca administracja państwowa, motywacje ekonomiczne związane z aryzacją majątku oraz zbieżność ideologiczna, które uczyniły antysemityzm jednym z filarów funkcjonowania państwa w okresie wojny. W rezultacie jedynie niewielka część słowackich Żydów doczekała wyzwolenia.