Mniejszość żydowska w Republice Czeskiej jest stosunkowo niewielka; w środowisku akademickim trwa spór dotyczący jej dokładnej definicji i liczebności, zależnie od tego, czy za kryterium przyjmuje się wyznanie, czy pochodzenie etniczne. Mniejszości tej przysługuje szereg praw i wolności zgodnych ze standardami europejskimi. Antysemityzm w Republice Czeskiej jest obecnie mniej rozpowszechniony niż w innych częściach Europy Środkowo-Wschodniej; mimo to nadal stanowi ukryte zagrożenie dla bezpieczeństwa.

Współczesny antysemityzm czerpie częściowo z długiej tradycji różnych jego form obecnych na ziemiach czeskich, a częściowo z narracji funkcjonujących we współczesnym kontekście globalnym. Oprócz historycznych nurtów antysemityzmu panslawistycznego, działalności grup i jednostek neonazistowskich oraz spuścizny komunistycznego antysyjonizmu (który najczęściej jedynie maskował stereotypy antysemickie), ostatnie dekady przyniosły także wzrost znaczenia antysemityzmu islamistycznego oraz antysyjonizmu środowisk określanych mianem „Nowej Lewicy” (który jednak często zawiera mniej lub bardziej ukryte treści antysemickie). Internet oraz rozwój mediów społecznościowych w znacznym stopniu przyczyniły się do wzrostu liczby wypowiedzi antysemickich. Trend ten wyraźnie nasilił się podczas pandemii COVID-19, której towarzyszyło rozpowszechnianie antysemickich teorii spiskowych, między innymi dotyczących rzekomych zysków finansowych ze szczepień. Od października 2023 r. konflikt wokół Izraela i Strefy Gazy stał się jednym z głównych punktów odniesienia dla współczesnych narracji antysemickich. Wrogość wobec Izraela znajdowała również wyraz w atakach wymierzonych przeciwko społeczności żydowskiej w Republice Czeskiej.

Antysemityzm przejawia się przede wszystkim w rozpowszechnianiu nienawistnych treści i teorii spiskowych w internecie. To również tam pojawiają się groźby przemocy i powstają plany działań o charakterze antysemickim, realizowanych następnie w świecie rzeczywistym. Poza internetem powszechne są także ataki słowne, antysemickie graffiti i wlepki oraz akty symbolicznego niszczenia mienia należącego do społeczności żydowskiej. Dochodziło jednak również do planowania i prób przeprowadzenia poważnych ataków zarówno na mienie, jak i na osoby. Zagrożenie potęgują transnarodowe powiązania środowisk antysemickich, szczególnie widoczne w przestrzeni cyfrowej, lecz mające również konsekwencje w świecie rzeczywistym – zarówno w Republice Czeskiej, jak i poza jej granicami.

Terezín jest jednym z najważniejszych miejsc pamięci o Holokauście w Europie Środkowej. Niegdyś miasto-twierdza, podczas II wojny światowej został przekształcony w getto i obóz przejściowy, w którym więziono oraz skąd deportowano Żydów z całego regionu. Film ukazuje znaczenie pamięci, edukacji i prawdy historycznej. Poprzez przestrzeń Terezína, materiały archiwalne oraz działania edukacyjne przypomina, że historia antysemityzmu pozostaje ściśle związana ze współczesnością – zwłaszcza w obliczu negowania i zniekształcania Holokaustu oraz nowych form nienawiści.

TŁO HISTORYCZNE I POWOJENNE KONTROWERSJE

Historia Żydów na ziemiach czeskich liczy ponad tysiąc lat i stanowi integralną część dziejów regionu. Szczególnie Praga należała do najważniejszych ośrodków życia żydowskiego w Europie. W różnych okresach społeczność żydowska doświadczała jednak wykluczenia, dyskryminacji oraz okresowych fal przemocy. Od końca XIX wieku tradycyjne formy antysemityzmu, motywowane głównie religijnie, zaczęły ustępować nowym odmianom związanym z rozwojem zarówno czeskiego, jak i niemieckiego nacjonalizmu. Mimo wzajemnej wrogości oba ruchy często postrzegały Żydów jako wspólnego przeciwnika. Chociaż w okresie Pierwszej Republiki Czechosłowackiej (1918–1938) organizacje żydowskie i syjonistyczne cieszyły się stosunkowo silnym poparciem politycznym, postawy i środowiska antysemickie pozostawały obecne w życiu publicznym.

Nastroje antysemickie wyraźnie nasiliły się w okresie tzw. Drugiej Republiki na przełomie 1938 i 1939 r. Były one widoczne również na okupowanych terenach przygranicznych, między innymi podczas tzw. Nocy Kryształowej w listopadzie 1938 r. w Sudetach. Tragiczna eskalacja nastąpiła po okupacji ziem czeskich przez III Rzeszę w marcu 1939 r. W Protektoracie Czech i Moraw oraz na przyłączonych do Rzeszy terenach przygranicznych ludność żydowska była systematycznie pozbawiana praw, wywłaszczana, deportowana i mordowana. Szczególną rolę odegrał Terezín (niem. Theresienstadt), gdzie utworzono getto pełniące funkcję obozu przejściowego, z którego deportowano Żydów do obozów zagłady. Wielu więźniów zmarło jednak już w samym Terezínie. Dla celów propagandowych naziści kreowali fałszywy obraz rzekomo dobrych warunków życia Żydów w getcie.

Podczas II wojny światowej zamordowano około 80 000 Żydów z ziem czeskich, choć szacunki różnią się w zależności od źródeł. Kolejne tysiące wyemigrowały jeszcze przed wojną lub w jej trakcie, a po 1945 r. nastąpiła następna duża fala emigracji, głównie do Izraela. Doprowadziło to do zasadniczej zmiany sytuacji społeczności żydowskiej na ziemiach czeskich – stała się ona znacznie mniej liczna i mniej widoczna zarówno pod względem demograficznym, jak i kulturowym. Także po zakończeniu wojny Żydzi, w tym ocaleni z obozów koncentracyjnych, spotykali się z uprzedzeniami oraz oporem wobec zwrotu zagrabionego mienia. Nie doszło jednak do pogromów antyżydowskich, jakie miały miejsce w niektórych innych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Choć Czechosłowacja udzieliła Izraelowi istotnego wsparcia w pierwszym okresie jego istnienia, nie doprowadziło to do trwałej poprawy relacji między państwem a społecznością żydowską. Po przejęciu władzy przez komunistów w 1948 r. oficjalna retoryka antysyjonistyczna była wykorzystywana jako narzędzie szerzenia treści antysemickich. Schemat ten powtórzył się po 1967 r., kiedy Czechosłowacja zerwała stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Komunistyczna polityka pamięci dotycząca Holokaustu akcentowała przede wszystkim narrację o antyfaszystowskiej walce komunistów, marginalizując specyfikę Zagłady Żydów. Jednocześnie władze reagowały na jawne przejawy antysemityzmu, takie jak działalność grup neonazistowskich, przypisując jednak odpowiedzialność za tego rodzaju postawy wpływom Zachodu.

PAMIĘĆ, ODPOWIEDZIALNOŚĆ I ODPORNOŚĆ DEMOKRATYCZNA

Po upadku komunizmu w 1989 r. pojawiły się nowe możliwości rozwoju życia społeczności żydowskiej oraz upamiętniania historii i kultury Żydów na ziemiach czeskich. Znaczna część czeskich elit politycznych wspierała i nadal wspiera dobre relacje z Izraelem oraz ochronę praw mniejszości żydowskiej, w tym restytucję mienia organizacji żydowskich. W społeczeństwie, również wśród młodszego pokolenia, można zaobserwować przejawy filosemityzmu.

Jednocześnie warunki demokratyczne stworzyły przestrzeń do odradzania się antysemityzmu. W latach 90. był on związany przede wszystkim z marginalnymi środowiskami skupionymi wokół antysemickich czasopism oraz z neonazistowskimi i neofaszystowskimi grupami skinheadów. Z czasem zaczął przybierać bardziej złożone i mniej oczywiste formy. We współczesnej Republice Czeskiej obecne są również przejawy globalnego antysemityzmu islamistycznego oraz antysemityzmu związanego z częścią środowisk określanych mianem „Nowej Lewicy”.

Przeciwdziałanie antysemityzmowi stanowi istotny element budowania odpornej demokracji. Mniejszość żydowska, mimo swojej niewielkiej liczebności, aktywnie angażuje się w ochronę własnych praw oraz zapewnienie swoim członkom godnych warunków życia. Obejmuje to również pielęgnowanie pamięci historycznej oraz oddawanie szacunku ofiarom i ocalałym z Holokaustu. Cele te znajdują odzwierciedlenie w rządowej Strategii Zwalczania Antysemityzmu w Republice Czeskiej na lata 2025–2030.

MISINFORMATION & DISINFORMATION

“Jews secretly control governments, banks, and the media.”

A classic conspiracy narrative reframed as “global elites” or “hidden networks,” often pushed through memes, influencer clips, and “follow the money” threads. Disinformation accounts stitch unrelated facts into a single plot, implying Jews as the coordinating force behind democracy, capitalism, migration, or “the EU.” It launders antisemitism through coded language

(“bankers,” “Soros,” “Rothschilds”), making it harder to moderate while keeping the same scapegoating logic.

“Zionists run a ‘shadow government’ and must be resisted.”

This extremist trope recasts democratic institutions as occupied by Jews, portraying violence as “self-defence.” It spreads in fringe forums and cross-platform repost chains, then re-enters mainstream spaces as ironic slang or “anti-globalist” content. Disinformation tactics include selective screenshots, fake “leaked” documents, and mislabelled symbols to imply secret

Jewish command structures—turning political anger into an antisemitic worldview.

“The Protocols’ prove the Jewish plan to dominate the world.”

A known antisemitic forgery entitled ‘The Protocols of the Elders of Zion’, which fuelled the rise of antisemitism in Nazi Germany and Imperial Russia, is often repackaged as “suppressed history,” circulated via PDFs, subtitled videos, and “thread” summaries. Disinformation communities claim censorship as proof of truth, then connect the text to modern events (wars, markets, pandemics).

The manipulation lies in presenting a fabricated document as documentary evidence, and in using its storyline as a template to interpret any crisis as Jewish orchestration.

“Jews serve Israel over their home country.”

This narrative frames Jewish civic participation as suspect, often triggered by Middle East escalations. It spreads through “security” talk, loyalty tests, and insinuations about dual passports or “foreign influence.” Misinformation filters include cherry-picked examples of individual Jewish voices, then generalising them to all Jews. The move is rhetorical: it turns ordinary pluralism into “betrayal,” legitimising exclusion from public life and harassment.

Holocaust denial and relativisation

Denial content – that the Holocaust is exaggerated, invented, or ‘just history wars’ – circulates via “debunking” videos, fake statistics, and misused archival images, often paired with claims that remembrance is a Jewish power tool. Disinformation techniques include quote-mining historians, mistranslating documents, and presenting fringe “research” as scholarly debate. Even when framed as “questions,”

the aim is to erode shared factual ground and normalise antisemitic hostility by delegitimising Jewish trauma.

Blood libel: “Jews harm children or traffic organs.”

A medieval trope is modernised into claims about kidnapping rings, organ theft, or ritual harm – now spread via sensational “warning” posts and manipulated photos. Disinformation accounts exploit moral panic mechanics: urgent language, anonymous “insiders,” and calls to “protect children.” Filtering narratives detach the accusation from Jews explicitly – naming “Zionists” or “globalists” – while keeping the same allegation of inherently murderous Jewish nature.

The ‘Israel are Nazis’ heuristic

This appears as political commentary but functions as disinformation when it acts as a shortcut for the scapegoating of Jewish people or collapses history into a provocation that denies Jewish self-understanding and erases Nazi genocide. It spreads through viral comparison images and sloganised moral equivalence, often during conflict spikes. The key mechanism is ‘frame hijacking’, using Holocaust language to delegitimise Jewish identity and community safety, not to analyse policy.

“Jews created or profit from crises to reshape society.”

A flexible conspiracy container: any socioeconomic shock – for example, COVID, wars, migration – becomes evidence of a Jewish plot. Disinformation channels remix real anxieties with fabricated causality and scapegoats. Common tactics include forged “plans,” fake charts, and misattributed quotes, then amplification by coordinated networks. The narrative survives fact-checks because it constantly mutates – swapping actors and slogans while preserving the core antisemitic blame.

POZNAJ HISTORIĘ ANTYSEMITYZMU W CZECHACH

2004 – 2024

PRZYSTĄPIENIE I CZŁONKOSTWO w Unii Europejskiej

Po przystąpieniu Republiki Czeskiej do Unii Europejskiej w 2004 r. antysemityzm nadal ewoluował w coraz bardziej zglobalizowanym i zdigitalizowanym środowisku. Choć aktywność środowisk neonazistowskich osiągnęła szczyt pod koniec pierwszej dekady XXI wieku i na początku następnej, okres ten charakteryzował się raczej przekształcaniem i różnicowaniem form ekspresji antysemickiej niż ich zanikiem. Zorganizowane sieci skrajnej prawicy stały się bardziej sprawne w koordynowaniu swojej działalności, organizując symboliczne akcje i demonstracje – często wymierzone w miejsca związane ze społecznością żydowską – oraz utrzymując kontakty z podobnymi środowiskami w Europie i poza nią.

Jednocześnie antysemityzm przestał ograniczać się do tradycyjnych subkultur neonazistowskich i zaczął przenikać do nowych środowisk ideologicznych oraz przestrzeni komunikacyjnych. Narracje islamistycznego ekstremizmu, choć znacznie mniej rozpowszechnione niż w Europie Zachodniej, zaczęły współistnieć z teoriami spiskowymi środowisk skrajnej prawicy, zwłaszcza w internecie. W latach 2010. oraz na początku lat 2020. dyskurs antysemicki coraz częściej wiązał się z reakcjami na współczesne kryzysy – migrację, pandemię COVID-19 oraz wojnę w Ukrainie – osadzając dawne stereotypy w nowych narracjach politycznych. Okres ten przyniósł również wyraźny wzrost radykalizacji w internecie, szczególnie wśród młodych ludzi, co sprzyjało zarówno rozpowszechnianiu propagandy antysemickiej, jak i planowaniu aktów przemocy przez pojedyncze osoby lub niewielkie grupy. Pomimo działań organów ścigania antysemityzm pozostał zjawiskiem dynamicznym i zdolnym do dostosowywania się do zmieniających się uwarunkowań społecznych, ideologicznych i technologicznych. W kolejnych konfliktach na Bliskim Wschodzie coraz częściej pojawiały się przejawy antysemityzmu ukrywającego się pod postacią antysyjonizmu. Tendencja ta wyraźnie nasiliła się po atakach z 7 października 2023 r. oraz następującej po nich izraelskiej operacji wojskowej w Strefie Gazy.

1989 – 2004

DEMOKRATYZACJA I TRANSFORMACJA

Upadek reżimu komunistycznego w 1989 r. przekształcił krajobraz polityczny i społeczny Czechosłowacji, znosząc państwową cenzurę i przywracając pluralizm w życiu publicznym. W tym nowo otwartym środowisku antysemityzm powrócił nie jako polityka państwa, lecz jako zjawisko rozproszone i zdecentralizowane, wyrażane przez subkultury ekstremistyczne, media głoszące teorie spiskowe i sporadyczne akty przemocy. Chociaż oficjalna polityka państwa była życzliwa wobec społeczności żydowskiej, a stosunki dyplomatyczne z Izraelem zostały przywrócone, część społeczeństwa reagowała negatywnie, sięgając po starsze antysemickie uprzedzenia oraz nowo importowane wpływy ideologiczne.

W latach 90. antysemityzm był niesiony na sztandarach przede wszystkim przez sieci skrajnej prawicy i ruchy subkulturowe, szczególnie neonazistowskie grupy skinheadzkie, które łączyły odniesienia historyczne do okresu nazistowskiego ze współczesnymi narracjami spiskowymi, takimi jak tak zwany „Syjonistyczny Rząd Okupacyjny”. Pojawiły się antysemickie media drukowane, ziny i propaganda internetowa, obok fizycznych ataków na osoby , miejsca kultu i cmentarze. Jednocześnie dyskurs antysemicki coraz silniej łączył się z innymi formami nienawiści, zwłaszcza rasizmem antyromskim oraz narracjami związanymi z konfliktem izraelsko-palestyńskim. Chociaż organy ścigania i sądy czasem reagowały , trwałość incydentów pokazywała ciągłą obecność antysemityzmu jako ukrytego, lecz mobilizującego czynnika w części czeskiego społeczeństwa, dostosowującego się do nowych warunków politycznych i kanałów komunikacji epoki postkomunistycznej.

1945 – 1989

AUTORYTARYZM

Klęska nazizmu nie oznaczała końca antysemityzmu na ziemiach czeskich. Żydowscy ocaleni, którzy po 1945 r. wracali do swoich domów, często napotykali przeszkody administracyjne, społeczną niechęć oraz trudności w odzyskaniu skonfiskowanego majątku. Choć powojenne dekrety formalnie unieważniały wywłaszczenia dokonane przez nazistów, ich realizacja nierzadko faworyzowała osoby korzystające z przejętego mienia podczas wojny. Zdarzało się również, że urzędnicy oskarżali Żydów o kolaborację, aby uzasadnić odmowę zwrotu majątku. Publiczne incydenty z końca lat 40., w tym antysemickie wystąpienia podczas zgromadzeń oraz samobójstwo weterana wojennego Ejsika Weissa po kampanii nienawistnej retoryki, pokazywały, że antysemityzm przetrwał mimo oficjalnej narracji o antyfaszystowskiej odbudowie państwa.

Po przejęciu władzy przez komunistów w 1948 r. antysemityzm nie zniknął, lecz przybrał nowe formy. Otwarta wrogość została zastąpiona oficjalnym antysyjonizmem, który przedstawiał żydowską tożsamość jako politycznie podejrzaną i powiązaną z obcymi wpływami. Organizacje syjonistyczne zostały rozwiązane, osoby pochodzenia żydowskiego poddawano długotrwałemu nadzorowi, a stereotypy antysemickie pojawiały się w procesach pokazowych, propagandzie i kampaniach politycznych, szczególnie po wojnie sześciodniowej w 1967 r. Anonimowe pogróżki, akty wandalizmu na cmentarzach żydowskich oraz pojawienie się neonazistowskich grup młodzieżowych w latach 80. dowodziły, że antysemityzm utrzymywał się zarówno w praktyce funkcjonowania państwa, jak i w części społeczeństwa. Do 1989 r. życie żydowskie w Czechach pozostawało głęboko naznaczone dekadami milczenia, podejrzliwości oraz selektywnej polityki pamięci, pokazując, że antysemityzm mógł przetrwać dzięki praktykom administracyjnym i zniekształceniom ideologicznym nawet w państwie określającym się jako antyfaszystowskie.

Source: Terezínská štafeta / commons.wikimedia.org, CC BY-SA 3.0

1939 – 1945

WOJNA I LUDOBÓJSTWO

Po rozpoczęciu niemieckiej okupacji Czech i Moraw w marcu 1939 r. ludność żydowska została objęta pełnym systemem nazistowskiego ustawodawstwa rasowego. Utworzony Protektorat Czech i Moraw stał się jednym z pierwszych obszarów, na których poza granicami III Rzeszy wdrożono ustawy norymberskie. Żydów pozbawiano praw obywatelskich, rejestrowano i znakowano, wykluczano z życia gospodarczego, ograniczano im dostęp do przestrzeni publicznej oraz stopniowo odbierano możliwość swobodnego przemieszczania się, wyboru miejsca zamieszkania i wykonywania pracy. W wyniku procesu aryzacji dziesiątki tysięcy osób utraciły majątek, a specjalne urzędy do spraw emigracji zmuszały rodziny do jego przekazania przed opuszczeniem kraju. Działania te, prowadzone wspólnie przez władze niemieckie i administrację Protektoratu, stworzyły warunki, w których antysemityzm został zinstytucjonalizowany, a obecność Żydów przedstawiano jako problem wymagający kontroli i ostatecznej eliminacji.

Od końca 1941 r. polityka prześladowań przekształciła się w systematyczną zagładę. Pierwsze deportacje do gett w Łodzi i Mińsku zapoczątkowały proces masowej eksterminacji. Terezín (Theresienstadt), pełniący funkcję getta i obozu przejściowego, stał się centralnym elementem nazistowskiego systemu prześladowań na ziemiach czeskich. Głód, choroby i skrajne przeludnienie łączyły się tam z kolejnymi transportami do obozów zagłady. Ponad 30 tysięcy Żydów zmarło w samym Terezínie, a dziesiątki tysięcy kolejnych deportowano do Auschwitz-Birkenau, Treblinki oraz innych obozów zagłady, obozów koncentracyjnych i gett na okupowanym Wschodzie. Jednocześnie Terezín był cynicznie wykorzystywany przez nazistowską propagandę jako rzekomy przykład „humanitarnego” traktowania Żydów. W ostatnich miesiącach wojny transporty ewakuacyjne, deportacje Żydów pozostających w małżeństwach mieszanych oraz epidemia tyfusu jeszcze bardziej zwiększyły liczbę ofiar. Gdy 8 maja 1945 r. Armia Czerwona wyzwoliła Terezín, społeczności żydowskie Czech i Moraw były niemal całkowicie zniszczone. Stały się ofiarą systemu, który połączył dyskryminację prawną, grabież majątku, przymusową segregację i przemysłowo zorganizowane ludobójstwo w jeden spójny mechanizm antysemickich prześladowań.

Source: The Theresienstadt Centre for Genocide Studies

Poznaj pełną historię

Zapoznaj się z kluczowymi wydarzeniami, które ukształtowały antysemityzm i antycyganizm w Czechach.

Wyświetl oś czasu Czech

Odkryj inny kraj