Deportacje pilotażowe i pierwsza próba masowego przesiedlenia Żydów w okupowanej Europie
Jesienią 1939 r.okupacja Czechosłowacji doprowadziła do szybkiego wprowadzenia środków antyżydowskich. Ostrawa, ważny ośrodek przemysłowy regionu morawsko-śląskiego, była domem dla żywej społeczności żydowskiej liczącej około 10 000 osób. Po niemieckiej aneksji Sudetów żydowscy mieszkańcy doświadczali narastającej marginalizacji i utraty praw. W tym czasie reżim nazistowski zaczął opracowywać terytorialne rozwiązania tzw. „kwestii żydowskiej”, w tym Plan Nisko – inicjatywę promowaną przez Adolfa Eichmanna, mającą na celu przymusowe przesiedlenie Żydów do odległego obszaru w południowo-wschodniej Polsce, w pobliżu miasta Nisko nad Sanem.
18 października 1939 r. około 1 000 Żydów z Ostrawy zgromadzono i deportowano pociągiem do Niska. Deportacja była częścią wczesnej próby stworzenia żydowskiego „rezerwatu” w dystrykcie lubelskim okupowanej przez nazistów Polski. Warunki na miejscu były surowe i nieprzygotowane; mężczyźni trafili na niezagospodarowany teren pozbawiony schronienia, żywności i infrastruktury sanitarnej. Brak infrastruktury, ekspozycja na warunki atmosferyczne i choroby doprowadziły do licznych zgonów.
Deportacja z Ostrawy stanowiła ważny precedens – była pierwszą zorganizowaną masową deportacją Żydów z Europy Środkowej podczas Holokaustu. Ocaleni z deportacji do Niska byli później poddawani kolejnym przesiedleniom; wielu zginęło ostatecznie w gettach, obozach pracy przymusowej lub ośrodkach zagłady, takich jak Auschwitz. Deportacja oznaczała także wczesny etap kariery Adolfa Eichmanna, który później odegrał kluczową rolę w realizacji ostatecznego rozwiązania. Dla żydowskiej społeczności Ostrawy wydarzenia października 1939 r. były tragicznym punktem zwrotnym, z którego niewielu ostatecznie powróciło. Epizod ten pozostaje ważnym, choć często pomijanym momentem w szerszej historii Holokaustu.
„Następnego dnia pociąg się zatrzymał i ludzie musieli wysiąść. Stali na otwartej przestrzeni – żadnych śladów wsi, zakwaterowania ani schronienia. Dopiero wtedy zrozumieli, że ta pustka to Nisko.”
Ruth Elias, Nadzieja pomogła mi przeżyć