Powszechności dezinformacji w Internecie wzmocniła stare mity o „żydowskiej kontroli” i „obcych wpływach”, często pod pozorem nastrojów politycznych lub antyizraelskich. Kampanie takie jak „Stop 447” oraz internetowe teorie spiskowe dotyczące COVID-19, wojny w Strefie Gazy i zachodniego „globalizmu” pokazują, w jaki sposób antysemickie narracje dostosowują się do nowych kryzysów. Chociaż otwarta przemoc jest mniej powszechna, wzrosła liczba przypadków nękania, wandalizmu i znieważania obiektów pamięci, co tworzy atmosferę niepokoju w społeczności żydowskiej oraz wśród osób zaangażowanych w edukację, upamiętnianie i życie kulturalne.

Żydowskie Stowarzyszenie Czulent to organizacja, która przeciwstawia się antysemityzmowi i mowie nienawiści w codziennym życiu. Świadczy pomoc prawną osobom doświadczającym dyskryminacji oraz współpracuje z policją i prokuraturą na rzecz zmian systemowych wykraczających poza pojedyncze przypadki. Działalność organizacji dotyka również tego, jak populizm i dezinformacja polaryzują debatę publiczną oraz dlaczego systemowy monitoring mowy nienawiści jest dziś niezbędny.

HISTORYCZNE KORZENIE WYKLUCZENIA I MANIPULACJI

Stosunki między Polską a społecznością żydowską przez stulecia cechowały się współistnieniem, choć okresowo pojawiały się również napięcia i akty wrogości. Przed II wojną światową oraz w jej czasie antysemityzm przybierał dwie główne formy: ekonomiczną – wyrażającą się m.in. w bojkotach żydowskich sklepów – oraz ideologiczną, opartą na micie „żydokomuny”, fałszywie utożsamiającym Żydów z komunizmem. Po niemieckiej agresji na Polskę w 1939 roku postawy te zostały wykorzystane przez okupanta do pogłębiania izolacji ludności żydowskiej i ułatwienia realizacji polityki ludobójstwa. Pogromy na pograniczu Mazowsza i Podlasia, masowe deportacje w ramach akcji Reinhardt oraz likwidacja gett m.in. warszawskiego, łódzkiego i krakowskiego – ukazują, w jaki sposób okupacja instrumentalizowała istniejące uprzedzenia w procesie eksterminacji polskich Żydów.

Zakończenie wojny nie oznaczało końca antysemityzmu. Ocaleni Żydzi powracający do swoich domów często spotykali się z wrogością wynikającą ze sporów majątkowych oraz napięć społecznych, które skumulowały się w zbiorową przemoc. Jednym z jej przejawów był pogrom kielecki z 1946 roku. W kolejnych dekadach władze komunistyczne wykorzystywały antysemityzm jako narzędzie polityczne, szczególnie podczas kampanii „antysyjonistycznej” 1967 i 1968 roku, kiedy tysiące osób żydowskiego pochodzenia usunięto z życia publicznego i zmuszono do emigracji. Wydarzenia te utrwaliły antysemityzm zarówno jako zjawisko społeczne, jak i instrument polityczny, wpływający na charakter debaty publicznej aż do końca XX wieku.

CIĄGŁOŚĆ MIĘDZY PRZESZŁOŚCIĄ A TERAŹNIEJSZOŚCIĄ

Po transformacji demokratycznej w 1989 r. liberalizacja przestrzeni publicznej umożliwiła zarówno szczerą refleksję nad przeszłością, jak i odrodzenie ekstremizmu. Antysemickie symbole i hasła pojawiły się na stadionach piłkarskich i podczas publicznych wieców. Niektóre głosy duchownych i nacjonalistów ożywiły spiskową retorykę o „żydowskich wpływach” w polityce lub mediach. Debaty na temat pogromów w Jedwabnem czy w Kielcach ujawniły głębokie podziały w polskiej pamięci zbiorowej – między dążeniem do ujawnienia prawdy a reakcjami zaprzeczania. W latach 90. miały również miejsce próba podpalenia synagogi, akty wandalizmu i przemoc uliczna, które ujawniły trwałość uprzedzeń kryjących się pod powierzchnią demokracji. Od momentu przystąpienia do Unii Europejskiej w 2004 r. Polska odnotowała zarówno postęp, jak i regres. Edukacja o Holokauście i odrodzenie kultury żydowskiej zyskały na znaczeniu, jednak antysemityzm dostosował się do ery cyfrowej. W sieci kwitną mowa nienawiści, zaprzeczanie historii i szukanie kozłów ofiarnych. Incydenty takie jak spalenie kukły we Wrocławiu (2015 r.), profanacje pomników żydowskich i ataki podczas uroczystości upamiętniających pokazują, jak stare uprzedzenia znajdują nowe formy wyrazu. Ostatnie wydarzenia – w tym nękanie uczestników uroczystości oraz groźby śmierci skierowane do rodziny izraelskich turystów w Krakowie – pokazują, że antysemityzm wciąż ewoluuje wraz z nastrojami politycznymi i globalnymi kryzysami. Dlatego zmierzenie się z tym zjawiskiem pozostaje koniecznością. O dojrzałości polskiej demokracji będzie świadczyć nie tylko sposób, w jaki pamięta ona o swojej żydowskiej przeszłości, lecz także odwaga w przeciwstawianiu się uprzedzeniom i antysemityzmowi we współczesnym życiu publicznym.

BŁĘDNE INFORMACJE I DEZINFORMACJA

„Żydzi potajemnie kontrolują rządy, banki i media.”

Klasyczna narracja spiskowa przedstawiana na nowo jako działalność „globalnych elit” lub „ukrytych sieci”, często rozpowszechniana za pośrednictwem memów, krótkich materiałów influencerów oraz wątków typu „podążaj za pieniędzmi”. Konta szerzące dezinformację łączą niepowiązane ze sobą fakty w jedną teorię spiskową, sugerując, że Żydzi stanowią siłę koordynującą stojącą za demokracją, kapitalizmem, migracją czy „UE”. Antysemityzm jest maskowany za pomocą zakodowanego języka

(„bankierzy”, „Soros”, „Rothschildowie”), co utrudnia moderowanie takich treści, przy jednoczesnym zachowaniu tej samej logiki poszukiwania kozła ofiarnego.

„Syjoniści kierują »rządem cieni« i należy im się przeciwstawić.”

Ten ekstremistyczny motyw przedstawia demokratyczne instytucje jako przejęte przez Żydów, a przemoc ukazuje jako „samoobronę”. Rozprzestrzenia się na niszowych forach internetowych oraz poprzez łańcuchy udostępnień na różnych platformach, po czym ponownie przenika do głównego nurtu jako ironiczny slang lub treści „antyglobalistyczne”. Taktyki dezinformacyjne obejmują selektywnie dobrane zrzuty ekranu, fałszywe „ujawnione” dokumenty oraz błędnie opisane symbole, które mają sugerować istnienie tajnych

żydowskich struktur dowodzenia – przekształcając polityczny gniew w antysemicki światopogląd.

„»Protokoły« dowodzą istnienia żydowskiego planu przejęcia władzy nad światem.”

Znane antysemickie fałszerstwo zatytułowane „Protokoły mędrców Syjonu”, które przyczyniło się do wzrostu antysemityzmu w nazistowskich Niemczech i Imperium Rosyjskim, jest często przedstawiane na nowo jako „przemilczana historia” i rozpowszechniane w formie plików PDF, filmów z napisami oraz streszczeń publikowanych w internetowych wątkach. Społeczności szerzące dezinformację przedstawiają cenzurę jako dowód prawdziwości dokumentu, a następnie łączą jego treść ze współczesnymi wydarzeniami – wojnami, sytuacją na rynkach czy pandemiami.

Manipulacja polega na przedstawianiu sfabrykowanego dokumentu jako autentycznego materiału dowodowego oraz wykorzystywaniu zawartej w nim narracji jako schematu pozwalającego interpretować każdy kryzys jako wydarzenie zorganizowane przez Żydów.

„Żydzi przedkładają służbę Izraelowi nad lojalność wobec własnego kraju.”

Narracja ta przedstawia obywatelskie zaangażowanie Żydów jako podejrzane i często nasila się w okresach eskalacji konfliktów na Bliskim Wschodzie. Rozprzestrzenia się poprzez dyskurs dotyczący „bezpieczeństwa”, testy lojalności oraz insynuacje na temat podwójnego obywatelstwa lub „zagranicznych wpływów”. Mechanizmy szerzenia błędnych informacji obejmują selektywne przytaczanie wypowiedzi poszczególnych Żydów, a następnie uogólnianie ich na całą społeczność żydowską. Jest to zabieg retoryczny: zwykły pluralizm zostaje przedstawiony jako „zdrada”, co służy legitymizowaniu wykluczania z życia publicznego i nękania.

Negowanie i relatywizowanie Holokaustu

Treści negacjonistyczne – głoszące, że Holokaust jest wyolbrzymiany, został wymyślony lub stanowi „jedynie spór o historię” – rozpowszechniają się za pośrednictwem filmów rzekomo „obalających mity”, fałszywych statystyk oraz niewłaściwie wykorzystywanych materiałów archiwalnych, często w połączeniu z twierdzeniami, że pamięć o Holokauście jest narzędziem żydowskiej władzy. Techniki dezinformacyjne obejmują wyrywanie wypowiedzi historyków z kontekstu, błędne tłumaczenie dokumentów oraz przedstawianie marginalnych „badań” jako przedmiotu naukowej debaty. Nawet jeśli treści te są formułowane jako „pytania”,

ich celem jest podważanie wspólnej podstawy faktograficznej oraz normalizowanie antysemickiej wrogości poprzez delegitymizowanie żydowskiej traumy.

Oskarżenie o mord rytualny: „Żydzi krzywdzą dzieci lub handlują ludzkimi organami.”

Średniowieczny motyw zostaje uwspółcześniony w postaci twierdzeń o siatkach porywaczy, kradzieży organów czy rytualnym krzywdzeniu ludzi – obecnie rozpowszechnianych za pośrednictwem sensacyjnych postów „ostrzegawczych” i zmanipulowanych zdjęć. Konta szerzące dezinformację wykorzystują mechanizmy paniki moralnej: alarmistyczny język, anonimowych „informatorów” oraz wezwania do „ochrony dzieci”. Narracje filtrujące pozornie oddzielają te oskarżenia od Żydów, wskazując zamiast nich „syjonistów” lub „globalistów”, zachowując jednak to samo oskarżenie o rzekomo wrodzoną, morderczą naturę Żydów.

Heurystyka „Izrael to naziści”

Treść ta pozornie ma charakter komentarza politycznego, jednak funkcjonuje jako dezinformacja, gdy staje się uproszczonym narzędziem obarczania Żydów winą lub sprowadza historię do prowokacji, która neguje sposób, w jaki Żydzi postrzegają własną tożsamość, i zaciera pamięć o nazistowskim ludobójstwie. Rozprzestrzenia się za pośrednictwem wiralowych grafik porównawczych i sprowadzonych do haseł moralnych analogii, często w okresach eskalacji konfliktów. Kluczowym mechanizmem jest „przejęcie ram interpretacyjnych” („frame hijacking”) – wykorzystywanie języka związanego z Holokaustem nie do analizy polityki, lecz do delegitymizowania żydowskiej tożsamości i bezpieczeństwa społeczności żydowskiej.

„Żydzi wywołują kryzysy lub czerpią z nich korzyści, aby przekształcać społeczeństwo.”

Elastyczny schemat narracji spiskowej: każdy wstrząs społeczno-gospodarczy – na przykład COVID-19, wojny czy migracja – staje się dowodem na istnienie żydowskiego spisku. Kanały dezinformacyjne łączą rzeczywiste obawy z wymyślonymi związkami przyczynowo-skutkowymi i wskazywaniem kozłów ofiarnych. Do typowych taktyk należą sfałszowane „plany”, fałszywe wykresy i błędnie przypisywane cytaty, które następnie są rozpowszechniane przez skoordynowane sieci. Narracja ta jest odporna na weryfikację faktów, ponieważ nieustannie się zmienia – podmienia aktorów i hasła, zachowując przy tym podstawowy schemat antysemickiego obwiniania.

POZNAJ HISTORIĘ ANTYSEMITYZMU W POLSCE

2004 – 2024

PRZYSTĄPIENIE I CZŁONKOSTWO W UNII EUROPEJSKIEJ

Po przystąpieniu do UE antysemityzm w Polsce przekształcił się w hybrydę radykalizmu politycznego, internetowych teorii spiskowych i polaryzacji kulturowej. Przemoc fizyczna stała się rzadsza, ale nabrała symbolicznego znaczenia czego przykładem był atak gazem pieprzowym na Naczelnego Rabina Polski Michaela Schudricha w 2006 r., spalenie kukły przedstawiającej Żyda we Wrocławiu w 2015 r. czy próba podpalenia warszawskiej synagogi Nożyków w 2024 r. Mowa nienawiści coraz częściej przenosiła się do sieci i do nacjonalistycznych ruchów ulicznych, takich jak marsze Obozu Narodowo-Radykalnego, wiece antyimigranckie i protesty przeciwko restytucji mienia.

Kampania „Stop 447” z 2019 r., zorganizowana przez Stowarzyszenie Marsz Niepodległości i aktywnie wspierana przez Konfederację, była przykładem upowszechnienia antysemickich narracji pod pozorem obrony suwerenności. Podczas pandemii COVID-19 kwitły antysemickie teorie spiskowe, łączące Żydów z „farmaceutycznymi spiskami” i globalnym układem. Zbezczeszczenie menory chanukowej w Sejmie w grudniu 2023 r. przez posła Grzegorza Brauna ujawniło, jak mowa nienawiści przeniknęła do urzędów publicznych. Po ataku Hamasu 7 października, a następnie wybuchu wojny w Strefie Gazy w 2023 roku antysemityzm ponownie ujawnił się w spolaryzowanym dyskursie publicznym, często ukrywającym się pod hasłem „antysyjonizmu” i odwołującym się do dawnych europejskich mechanizmów poszukiwania kozła ofiarnego. Mimo rosnącej świadomości społecznej i rozwoju edukacji o Holokauście, współczesne incydenty pokazują, że antysemityzm w Polsce nie zanikł, lecz zmienił swoje formy i nadal bywa ożywiany przez napięcia polityczne, ideologiczne oraz społeczne.

1989 – 2004

DEMOKRATYZACJA I TRANSFORMACJA

Transformacja demokratyczna ujawniła trwałość postaw antysemickich, które po 1989 r. ponownie stały się widoczne w życiu publicznym. Jednocześnie zaczęły rozwijać się nowe subkultury i organizacje skrajnie prawicowe. Atak neonazistów na wiernych wychodzących z Synagogi Nożyków w Warszawie w 1991 r. był jednym z pierwszych postkomunistycznych przestępstw z nienawiści antyżydowskiej. W latach 90. incydenty antysemickie stały się zjawiskiem powtarzalnym – od aktów wandalizmu i antysemickiego graffiti (m.in. „Żydzi do gazu” i „Precz z żydowską władzą”) po demonstracje i wiece organizowane przez ugrupowania nacjonalistyczne, takie jak Narodowe Odrodzenie Polski (NOP), Polski Front Narodowy czy Polska Wspólnota Narodowa.

Rozwój środowisk nacjonalistycznych, skinheadowskich i chuligańskich przyczynił się do normalizacji mowy nienawiści w przestrzeni publicznej, czego przejawem była fala aktów wandalizmu wymierzonych w miejsca związane z kulturą żydowską w latach 1997–2000, m.in. w Warszawie, Krakowie i Bielsku-Białej. Niektóre postacie życia publicznego, takie jak Bolesław Tejkowski, ksiądz Henryk Jankowski czy Kazimierz Świtoń, publicznie powielały antysemickie teorie spiskowe, a część mediów okresowo wzmacniała stereotypy dotyczące rzekomej „żydowskiej kontroli” lub nielojalności wobec państwa.

Debaty wokół ujawniania trudnych kart historii, zwłaszcza dyskusje dotyczące Jedwabnego i pogromu kieleckiego po 2001 roku wywołały silne emocje społeczne. Część opinii publicznej miała trudność z pogodzeniem obrazu narodowego heroizmu z przypadkami współudziału Polaków w zbrodniach wobec Żydów. Choć państwo oficjalnie potępiało przejawy nienawiści i rozwijało programy edukacyjne związane z historią Holokaustu, antysemityzm symboliczny i retoryczny nadal był obecny w życiu publicznym, m.in. w formie aktów wandalizmu, nacjonalistycznych demonstracji oraz propagandy środowisk ekstremistycznych.

Photo: Adrian Grycuk, “Synagoga Nożyków w Warszawie 2020”, Source: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL. No changes made.

1945 – 1989

AUTORYTARYZM

Po 1945 r. antysemityzm w Polsce nie zniknął; zamiast tego dostosował się do powojennych realiów. Powrót ocalałych do niektórych miast wywołał gwałtowne ataki i pogromy. Już w samym 1946 r. pogrom w Kielcach (42 ofiary śmiertelne) stał się międzynarodowym symbolem antysemityzmu po Holokauście. Antykomunistyczne oddziały zbrojnego podziemia, takie jak te dowodzone przez Józefa Kurasia ps. „Ogień” mordowały Żydów, często pod pozorem antykomunistycznego oporu. Zbrodnie te nasiliły emigrację Żydów, co spowodowało głębokie osłabienie powojennej społeczności żydowskiej w Polsce. W latach 50. przemoc antysemicka osłabła, ale atmosfera antysemityzmu utrzymywała się, osiągając punkt kulminacyjny w tzw. kampanii antysyjonistycznej 1967 i 1968 roku.

W Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej antysemityzm przybrał nowe, ideologiczne formy. Choć w oficjalnej retoryce władze potępiały rasizm, w momentach kryzysów politycznych wykorzystywały motywy antysemickie do mobilizacji społecznej i walki z przeciwnikami. Czystki rozpoczęte w Wojsku Polskim w 1967 r. oraz kampania z 1968 r., zorganizowana przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą, zinstytucjonalizowały antysemityzm w aparacie państwowym. Ich konsekwencją było usuwanie osób pochodzenia żydowskiego z uczelni, administracji publicznej i wojska oraz zmuszenie tysięcy z nich do emigracji. Założone w 1981 r. Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” łączyło nacjonalizm z ortodoksją marksistowsko-leninowską. Popularyzowało narracje o wyraźnym charakterze antysemickim. W okresie stanu wojennego propaganda państwowa ponownie sięgała po motywy antysemickie, wykorzystując je do delegitymizowania „Solidarności”. Do 1989 r. otwarta przemoc wobec Żydów w dużej mierze ustała, jednak postawy antysemickie – od teorii spiskowych po różne formy wykluczenia – pozostały obecne w dyskursie politycznym i społecznym.

Photo: Magdalena Starowieyska and Dariusz Golik / POLIN Museum of the History of Polish Jews, Source: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL. No changes made.

1939 – 1945

WOJNA I LUDOBÓJSTWO

Przed II wojną światową antysemityzm w Polsce przejawiał się zarówno w sferze ekonomicznej, jak i ideologicznej. Żydów przedstawiano jako konkurentów gospodarczych, co prowadziło do bojkotów żydowskich sklepów i przedsiębiorstw. Jednocześnie rozpowszechniano mit „żydokomuny”, fałszywie utożsamiający społeczność żydowską z komunizmem. Po niemieckiej agresji na Polskę 1 września 1939 r. istniejące wcześniej stereotypy zostały wykorzystane przez okupanta do realizacji polityki segregacji i prześladowań. Na podstawie rozporządzeń wydawanych przez władze okupacyjne, w tym dekretów Reinharda Heydricha z września i października 1939 r., rozpoczęto proces izolacji ludności żydowskiej oraz tworzenia gett, m.in. w Piotrkowie Trybunalskim, Warszawie i Łodzi. W latach 1939–1941 niemieccy okupanci dopuścili się licznych zbrodni wobec ludności cywilnej, zarówno polskiej, jak i żydowskiej. Pogromy w miejscowościach takich jak Jedwabne, Radziłów i Szczuczyn ukazały złożone relacje między niemiecką polityką terroru a udziałem części lokalnej ludności w przemocy wobec Żydów.

Od 1941 r. eksterminacja Żydów weszła w fazę masowej zagłady. W ramach akcji „Reinhardt” rozpoczęto deportacje do ośrodków zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Obóz Auschwitz-Birkenau stał się największym miejscem masowego mordu Żydów z całej okupowanej Europy. Powstanie w getcie warszawskim w kwietniu 1943 r. stało się symbolem żydowskiego oporu wobec Zagłady mimo postępującej likwidacji gett i deportacji. Akcja „Erntefest” w listopadzie 1943 r. oraz dalsza eksterminacja prowadzona aż do wyzwolenia obozów w latach 1944–1945 doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia społeczności żydowskiej w Polsce.

Choć antysemityzm obecny w społeczeństwie polskim nie był przyczyną Holokaustu, istniejące uprzedzenia, obojętność części społeczeństwa oraz przypadki współudziału i oportunizmu tworzyły warunki, które niemieccy okupanci wykorzystywali do pogłębiania izolacji Żydów, utrudniania udzielania im pomocy oraz realizacji polityki ludobójstwa.

German and Jewish police guard an entrance to the Łódź Ghetto. Unknown photographer. Source: United States Holocaust Memorial Museum / Wikimedia Commons. Public domain.

POZNAJ PEŁNĄ HISTORIĘ

Prześledź kluczowe wydarzenia i procesy, które kształtowały antysemityzm w Polsce od czasu Holokaustu, przez doświadczenia powojenne i kampanię Marca 1968 roku, aż po współczesne formy nienawiści obecne w erze cyfrowej.

Wyświetl polską oś czasu

Przyjrzyj się innemu krajowi